પીએમ મોદીએ બનાસ ડેરીના બે નવા બાયો-સીએનજી પ્લાન્ટ્સનો શિલાન્યાસ કર્યો

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૩૦ ઑક્ટોબરે બનાસકાંઠા જિલ્લાના રાધનપુર અને થરાદ ખાતે બનાસ ડેરીના બે નવા બાયો-સીએનજી પ્લાન્ટ્સનો પાયો નાખ્યો છે. આ નવા પ્રોજેક્ટ્સના અમલીકરણથી બનાસ ડેરીની ઈંધણ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. બીબીસી ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, રાધનપુર ખાતે પ્રસ્તાવિત પ્લાન્ટ દરરોજ ૧,૩૫૦ કિલો બાયો-સીએનજી ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવશે, જ્યારે થરાદ ખાતેના પ્લાન્ટની દૈનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા ૧,૮૦૦ કિલો રહેશે.

આ બંને નવા પ્લાન્ટ્સ આગામી એક વર્ષની અંદર કાર્યરત થઈ જવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવી છે. જ્યારે આ બંને એકમો શરૂ થશે, ત્યારે બનાસ ડેરીની બાયો-સીએનજી ઉત્પન્ન કરવાની કુલ દૈનિક ક્ષમતા વધીને ૯,૩૦૦ કિલો, એટલે કે ૯.૩૦ ટન સુધી પહોંચી જશે. આ પ્લાન્ટ્સમાં ગાય અને ભેંસના છાણનો ઉપયોગ કરીને ઈંધણ તૈયાર કરવામાં આવશે, જેનાથી કાર અને ટ્રક જેવા ભારે વાહનો ચલાવી શકાશે. આ પહેલ દ્વારા બનાસ ડેરી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની સાથે આર્થિક નફો પણ મેળવી રહી છે.

બનાસ ડેરી માટે આ કોઈ નવો પ્રયોગ નથી. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦થી ડેરી ગાયો અને ભેંસોના છાણમાંથી બાયો-સીએનજી બનાવી રહી છે. આ ઈંધણ કાર, પીકઅપ ટ્રક અને અન્ય ભારે વાહનોના ચાલકોને વેચવામાં આવે છે, જેના દ્વારા ડેરીને સારો આર્થિક લાભ મળી રહ્યો છે. ભારત સરકારનો ઉદ્દેશ્ય પુનઃપ્રાપ્ય સ્રોતોમાંથી વધુ ઊર્જા મેળવીને પેટ્રોલ, ડીઝલ, કુદરતી ગેસ અને કોલસા જેવા પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઈંધણોનો વપરાશ ઘટાડવાનો છે, જેનો ઉપયોગ હાલમાં વાહનવ્યવહાર અને વીજળી ઉત્પાદન માટે થાય છે.

વર્લ્ડ બેન્કના એક અહેવાલ મુજબ ભારત પાસે વિશ્વમાં સૌથી વધુ ખેતીલાયક જમીન છે, જ્યારે ભારત સરકારની એક અખબારી યાદી અનુસાર વિશ્વમાં સૌથી વધુ પશુધન પણ ભારતમાં જ છે. આ કારણોસર ભારતમાં બાયોગેસ અને તેમાંથી સીએનજી ઉત્પાદન કરવાની વિપુલ ક્ષમતા રહેલી છે, જોકે નિષ્ણાતોના મતે આ માર્ગમાં કેટલાક પડકારો પણ છે.

બાયોગેસ, જેને ગોબરગેસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ગાય-ભેંસના છાણ અને ખેતીના પાકના અવશેષોનું કોહવણ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મિથેન, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ જેવા વાયુઓ છૂટા પડે છે. બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં 'અનએરોબિક ડાઇજેસ્ટર' નામની ટાંકીઓ બનાવવામાં આવે છે, જ્યાં ઑક્સિજનની ગેરહાજરીમાં આ પ્રક્રિયા ઝડપથી થાય છે અને જ્વલનશીલ મિથેન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.

સામાન્ય બાયોગેસમાં મિથેનનું પ્રમાણ માત્ર ૫૫ ટકાથી ૬૦ ટકા જેટલું હોય છે, જેના કારણે તેની ઊર્જા ઓછી હોય છે અને વાહનોના એન્જિનને પૂરતી તાકાત મળતી નથી. તેની સરખામણીમાં વિદેશથી મંગાવવામાં આવતા નેચરલ ગેસમાંથી બનતા કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ (સીએનજી)માં મિથેનનું પ્રમાણ ૯૦ ટકાથી વધુ હોય છે. બાયોગેસને વધુ ઊર્જાસભર બનાવવા માટે તેમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ, ભેજ અને અન્ય અશુદ્ધિઓ દૂર કરવામાં આવે છે, જેથી મિથેનનું પ્રમાણ ૯૦ ટકા કે તેથી વધુ થઈ જાય અને તે નેચરલ ગેસ જેટલું જ શક્તિશાળી બને.

સંગ્રહની દ્રષ્ટિએ પેટ્રોલ અને ડીઝલ પ્રવાહી હોવાથી સરળ રહે છે, પરંતુ મિથેનને પ્રવાહી બનાવવા માટે માઇનસ-૧૬૨ ડિગ્રી તાપમાનની જરૂર પડે છે, જેના માટે જટિલ ક્રાયોજેનિક ટેકનોલોજી જોઈએ છે. આ ટેકનોલોજી મુખ્યત્વે રોકેટમાં વપરાય છે, તેથી વાહનો માટે મિથેનને ઊંચા દબાણે સિલિન્ડરમાં ભરવામાં આવે છે. એક બાર એટલે પ્રતિ ચોરસ ઇંચ પર આશરે સાડા સાત કિલોગ્રામ દબાણ. ઘરના રસોડામાં વપરાતા પીએનજીમાં ૦.૦૨૧ બાર અને એલપીજી સિલિન્ડરમાં આશરે ૨૦ બાર દબાણ હોય છે, જ્યારે ભારતમાં સામાન્ય રીતે ૨૦૦ થી ૨૫૦ બારના દબાણે નેચરલ ગેસને કમ્પ્રેસ કરી સીએનજી સ્વરૂપે વાહનોમાં ભરવામાં આવે છે.