PLI યોજનામાં રોકાણના લક્ષ્યાંક સામે રોજગારીના આંકડામાં મોટો ઘટાડો

News18 ના અહેવાલ મુજબ, નીતિ આયોગ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાના પ્રભાવના મૂલ્યાંકન અહેવાલમાં ઉત્પાદન અને રોજગારીના સર્જન વચ્ચે એક મોટો અસંતુલન જોવા મળ્યો છે. આ અહેવાલ IIM અમદાવાદના સહયોગથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે અને તે દર્શાવે છે કે ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાના પ્રયાસોમાં રોકાણ અને ઉત્પાદનનો દર ઝડપથી વધી રહ્યો છે, પરંતુ રોજગારીનું સર્જન આ વર્ષે ખૂબ જ ધીમું રહ્યું છે. અહેવાલ સૂચવે છે કે ઉત્પાદન અને રોકાણના ક્ષેત્રમાં ગતિ જોવા મળી રહી છે, પરંતુ રોજગારીના લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.

અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવેલા ડેટા મુજબ, ભારતની આ મહત્વકાંક્ષી PLI કાર્યક્રમમાં આ વર્ષે રોજગારીના ક્ષેત્રમાં મોટી પડકારજનક સ્થિતિ જોવા મળી છે. યોજનાના અમલીકરણ માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવેલા કુલ સમયગાળાના લગભગ ત્રણ-પાંચમો ભાગ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, રોકાણના સંચિત લક્ષ્યાંકના ત્રણ-ચતુર્થાંશ કરતા પણ વધુ પ્રમાણમાં રોકાણ થઈ ચૂક્યું છે અને ઉત્પાદન પણ તેના સંપૂર્ણ સમયગાળાના લક્ષ્યાંકના ૬૪ ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે. જોકે, રોજગારીના સર્જનની વાત કરીએ તો, તે માત્ર ૨૮ ટકા જ કરી શક્યું છે. અગાઉના નાણાકીય વર્ષમાં રોજગારીનું સર્જન ૧૫૬ ટકા હતું, જેની સરખામણીએ આ વર્ષના આંકડા ખૂબ જ ઓછા છે.

આ અહેવાલ, જેનું નામ 'ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ ઓફ PLI સ્કીમ્સ' છે, તે જણાવે છે કે ૧૪ અલગ-અલગ યોજનાઓએ માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં કુલ ₹૨.૪૦ લાખ કરોડનું રોકાણ આકર્ષિત કર્યું છે. આ યોજનાઓના કારણે ₹૨૨.૬૬ લાખ કરોડનું ઉત્પાદન અને વેચાણ પણ થયું છે. પરંતુ રોજગારીના સંદર્ભમાં, ₹૩૦.૧૮ લાખના સંપૂર્ણ સમયગાળાના લક્ષ્યાંક સામે અત્યાર સુધીમાં માત્ર ₹૮.૪૯ લાખની જ રોજગારી ઊભી થઈ છે.

જ્યારે આ સિદ્ધિઓને વીતેલા સમયગાળા સાથે સરખાવવામાં આવે છે, ત્યારે આ તફાવત વધુ સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે. આ યોજનાઓએ તેમના કુલ અમલીકરણ સમયગાળાના ૫૮ ટકા પૂર્ણ કર્યા છે. રોકાણની સિદ્ધિ ૭૬ ટકા અને ઉત્પાદન ૬૪ ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે, પરંતુ રોજગારી માત્ર ૨૮ ટકા પર જ અટકી છે. વધુ ચોક્કસ રીતે જોઈએ તો, ૨૦૨૫-૨૬ ના વર્ષમાં રોજગારીનું પ્રમાણ વાર્ષિક લક્ષ્યાંકના માત્ર ૩૧ ટકા સુધી જ રહ્યું છે, જ્યારે અગાઉના નાણાકીય વર્ષમાં તે ૧૫૬ ટકા નોંધાયું હતું.

અહેવાલ ક્ષેત્રવાર વિશ્લેષણ પણ રજૂ કરે છે, જે દર્શાવે છે કે ઉત્પાદન વધારવાના આ પ્રયાસો અસમાન રહ્યા છે. ઓટોમોબાઈલ અને ઓટો-કમ્પોનન્ટ્સ યોજના હેઠળ ₹૪૪,૩૨૬ કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ રોજગારીનું પ્રમાણ હજુ પણ લક્ષ્યાંકથી નીચે છે. આ ઉપરાંત, આ ક્ષેત્રમાં નિકાસના પરિણામોનું સંપૂર્ણ રીતે મૂલ્યાંકન કરી શકાતું નથી. ટેલિકોમ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં પણ વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે, પરંતુ ઉચ્ચ-મૂલ્યના ઘટકો માટે હજુ પણ વિદેશી આયાત પર મોટી નિર્ભરતા રહેલી છે, કારણ કે સ્થાનિક ઉત્પાદન મુખ્યત્વે અંતિમ એસેમ્બલી પૂરતું મર્યાદિત છે.

બેટરી ઉત્પાદન ક્ષેત્રના આંકડા વધુ ચિંતાજનક છે. એડવાન્સ્ડ કેમિસ્ટ્રી સેલ ઉત્પાદન ક્ષમતાના ૫૦ GWh ના લક્ષ્યાંક સામે અત્યાર સુધીમાં માત્ર ૧.૪ GWh ક્ષમતા જ વિકસાવવામાં આવી છે. આ ક્ષેત્રમાં વ્યાપારી ઉત્પાદન અને પ્રોત્સાહક (incentive) વિતરણની પ્રક્રિયા હજુ શરૂ થઈ નથી. વિદેશી નિષ્ણાતો પરની નિર્ભરતા, આયાત કરેલી મશીનરી, અપસ્ટ્રીમ ક્ષમતાઓની અછત અને કુશળ માનવશક્તિની અછત જેવા કારણો આ ક્ષેત્રના વિકાસને અવરોધતા રહ્યા છે.

જોકે, કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સકારાત્મક અને પ્રોત્સાહક પરિણામો જોવા મળ્યા છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, મેડિકલ ઉપકરણો, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને વ્હાઇટ ગુડ્સ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રગતિ અને સારા પરિણામો જોવા મળ્યા છે.