રાજસ્થાનના ખેડૂતે એગ્રીવોલ્ટેઇક મોડેલ અપનાવી ખેતી અને વીજળીથી કરી લાખોની કમાણી

રાજસ્થાનના જયપુર જિલ્લાના કુંદનપુર ગામના પ્રગતિશીલ ખેડૂત કજોડમલે ખેતી અને સૌર ઊર્જાના સમન્વય દ્વારા આવક વધારવાનું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. 'આજ તક'ના અહેવાલ મુજબ, કજોડમલે પોતાના ખેતરમાં સોલર પેનલ લગાવીને વીજળી ઉત્પાદન કરવાની સાથે સાથે તે જ જમીન પર વિવિધ પાકોની ખેતી કરીને બેવડો લાભ મેળવવાનું સફળ મોડેલ વિકસાવ્યું છે. તેમણે આ અનુભવ 'ઇન્ડિયા ટુડે'ના ભારત એગ્રીકલ્ચર કોન્ફરન્સ ૨૦૨૬ના 'અન્ન અને ઊર્જાનો ડબલ ધમાકો' સત્ર દરમિયાન રજૂ કર્યો હતો.

કજોડમલે વર્ષ ૨૦૧૯માં પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઊર્જા સુરક્ષા અને ઉત્થાન મહાઅભિયાન (PM-KUSUM) યોજના હેઠળ સોલર પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે અરજી કરી હતી. તેમની પાસે કુલ ૮ એકર જમીન છે. શરૂઆતના તબક્કે તેમણે જમીન પર સામાન્ય ઊંચાઈ ધરાવતી સોલર પેનલ લગાવી હતી, પરંતુ તેના કારણે ખેતીલાયક જમીન ઘટી ગઈ અને પાકની ઉત્પાદકતા પર નકારાત્મક અસર પડી હતી. આ અનુભવ બાદ તેમણે સોલર પેનલને વધુ ઊંચાઈ પર સ્થાપિત કરવાનો નિર્ણય લીધો, જેનાથી ખેતી માટે પૂરતી જગ્યા મળી રહી અને પાક ઉગાડવાની નવી શક્યતાઓ ખુલી ગઈ.

આ નવી પદ્ધતિ અપનાવ્યા બાદ કજોડમલે મકાઈ, મરચાં અને અન્ય શાકભાજીની ખેતી શરૂ કરી છે. ખાસ કરીને મે-જૂન મહિનાના કાળઝાળ ગરમીના સમયમાં જ્યારે તાપમાન ૪૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી જાય છે, ત્યારે પણ તેમના ખેતરમાં મકાઈનો પાક ખૂબ જ સારો થયો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ડ્રિપ ઇરિગેશન (ટપક સિંચાઈ) અને મલ્ચિંગ તકનીકનો ઉપયોગ કરવાથી પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થયો અને પાકને અનુકૂળ વાતાવરણ મળ્યું. હાલમાં તેઓ મરચાંની સાથે ટામેટાં, કાકડી અને દૂધી જેવી શાકભાજી પણ ઉગાડી રહ્યા છે. ભવિષ્યમાં તેઓ ડ્રેગન ફ્રૂટ અને સ્ટ્રોબેરીની ખેતી કરવાનો પણ વિચાર કરી રહ્યા છે.

ઊંચાઈ પર લાગેલી સોલર પેનલના અનેક ફાયદાઓ વિશે વાત કરતા કજોડમલે જણાવ્યું કે પેનલની નીચેનું તાપમાન બહારની સરખામણીએ ઓછું રહે છે, જે ઉનાળામાં પાકને ગરમીથી રાહત આપે છે. તેવી જ રીતે, શિયાળામાં પણ પાકને સુરક્ષિત અને અનુકૂળ વાતાવરણ મળે છે. આ ઉપરાંત, પેનલ ઊંચાઈ પર હોવાથી ચોરી થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે અને તેના પર ધૂળ-માટી પણ ઓછી જમા થાય છે. હવે તેઓ ટામેટાંની ખેતીને વધુ આધુનિક રીતે કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે, જેમાં સોલર પેનલના થાંભલા અને વાંસના ટેકાનો ઉપયોગ કરીને ટામેટાંની વેલને ઊંચાઈ પર ફેલાવવામાં આવશે. મલ્ચિંગ સાથેની આ પદ્ધતિથી ટામેટાંની ગુણવત્તા અને ઉત્પાદનમાં વધારો થવાની તેમને આશા છે.

આર્થિક પાસાઓની વાત કરીએ તો, કજોડમલના સોલર પ્લાન્ટની ક્ષમતા આશરે ૧ મેગાવોટ છે. વીજ વિતરણ કંપની (ડિસ્કોમ) સાથે થયેલા પાવર પરચેઝ એગ્રીમેન્ટ (PPA) મુજબ, તેમને ૩.૧૪ રૂપિયા પ્રતિ યુનિટના દરે ચૂકવણી મળે છે. બેંકમાંથી લીધેલી લોનના હપ્તા ચૂકવ્યા બાદ, તેમને વીજળીના વેચાણમાંથી દર મહિને આશરે ૧.૨૫ લાખ રૂપિયાની બચત થાય છે. આ રીતે વાર્ષિક ધોરણે તેઓ વીજળીમાંથી લગભગ ૧૫ લાખ રૂપિયાની કમાણી કરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, શાકભાજીની ખેતીમાંથી થતી આવક અલગ છે, જેનો લાભ તેમને દર ત્રણ મહિને મળે છે.

પીએમ-કુસુમ (PM-KUSUM) યોજના ભારત સરકારના નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખેડૂતોને તેમની પડતર કે ઓછી ફળદ્રુપ જમીન પર સોલર પાવર પ્લાન્ટ સ્થાપવામાં મદદ કરવાનો અને તેમને ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવવાનો હતો. આ યોજના હેઠળ ખેડૂતો પોતાની જરૂરિયાત મુજબ વીજળી વાપરી શકે છે અને વધારાની વીજળી ગ્રીડમાં વેચીને વધારાની આવક મેળવી શકે છે, જે ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ છે.