મુકુંદરા ટાઈગર રિઝર્વમાં સૌર ઊર્જાથી પહાડો પર પહોંચાડાયું ચંબલનું પાણી

રાજસ્થાનના કોટામાં આવેલા મુકુંદરા હિલ્સ ટાઈગર રિઝર્વમાં વન્યજીવો માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક નવીન અને અસરકારક મોડેલ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. આજ તકના અહેવાલ મુજબ, આ વિસ્તારમાં વહેતી ચંબલ નદી હોવા છતાં, જંગલમાં રહેતા વાઘ, દીપડા અને અન્ય વન્યજીવો માટે પાણી મેળવવું અત્યંત મુશ્કેલ હતું. આ સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ જંગલની ભૌગોલિક રચના છે. ચંબલ નદી જંગલની નજીક હોવા છતાં, તે પહાડોથી લગભગ ૨૦૦ થી ૨૫૦ ફૂટ નીચે વહે છે. નદીના કિનારે ઊંચા પહાડો, સીધી ખડકાળ ચટ્ટાનો અને ઊંડી ખાઈઓ આવેલી હોવાથી વન્યજીવો માટે નદી સુધી પહોંચવું અને ફરીથી ઉપર ચઢવું ખૂબ જ કપરું કામ હતું.

વન વિભાગે આ ગંભીર સમસ્યાને સમજીને વન્યજીવોને પાણી સુધી જવાની તસ્દી લેવાને બદલે, પાણીને જ તેમના રહેઠાણ સુધી પહોંચાડવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત ચંબલ નદીના કિનારે અત્યાધુનિક સોલર પંપ લગાવવામાં આવ્યા છે. આ પંપ સંપૂર્ણપણે સૌર ઊર્જા પર કાર્યરત છે, જેના કારણે વીજળીની કોઈ પણ પ્રકારની જરૂરિયાત રહેતી નથી. સૂર્યપ્રકાશની મદદથી નદીનું પાણી ખેંચીને પહાડો પર બનાવવામાં આવેલા વિશાળ ટાંકીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. આ સમગ્ર વ્યવસ્થા પર્યાવરણને અનુકૂળ છે અને કુદરતી સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ કરે છે.

આ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે જંગલ વિસ્તારમાં લગભગ ૪૦ થી ૫૦ કિલોમીટર લાંબી પાઈપલાઈનનું નેટવર્ક બિછાવવામાં આવ્યું છે. પાણીના સંગ્રહ માટે ચાર મુખ્ય સ્થળોએ ૧-૧ લાખ લિટરની ક્ષમતા ધરાવતી ફાઈબર ટાંકીઓ બનાવવામાં આવી છે. આ ટાંકીઓ કોલીપુરા, બોરાબાસ અને જવાહર સાગર વિસ્તારમાં સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. ટાંકીઓમાં પાણી એકત્રિત થયા બાદ પાઈપલાઈન દ્વારા તેને જંગલના વિવિધ વોટર હોલ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. વોટર હોલ એટલે જંગલમાં એવી જગ્યાઓ જ્યાં પ્રાણીઓ શાંતિથી પાણી પી શકે છે. આ વ્યવસ્થાને કારણે હવે વાઘ અને દીપડા જેવા પ્રાણીઓને પાણી પીવા માટે નદીની ઊંડી ખાઈઓમાં ઉતરવાની જરૂર પડતી નથી.

ગરાડિયા મહાદેવ જેવા વિસ્તારોમાં જ્યાં ભૂપ્રદેશ ખૂબ જ દુર્ગમ છે, ત્યાં આ નવી વ્યવસ્થા વન્યજીવો માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે. વન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આ સિસ્ટમ છેલ્લા સાત મહિનાથી કાર્યરત છે અને તેનાથી વન્યજીવોના વર્તનમાં સકારાત્મક ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એવા વિસ્તારોમાં પણ પાણી પહોંચાડવાનો છે જ્યાં કુદરતી જળસ્ત્રોતો સુધી પહોંચવું પ્રાણીઓ માટે અશક્ય હતું. આ પહેલથી વન્યજીવોના સંરક્ષણમાં મોટી સફળતા મળી છે.

તાજેતરમાં વાઈલ્ડલાઈફ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ડિયાની મેનેજમેન્ટ ઈફેક્ટિવનેસ ઈવેલ્યુએશન (MEE) ટીમ દ્વારા મુકુંદરા ટાઈગર રિઝર્વની મુલાકાત લેવામાં આવી હતી. આ ટીમ દ્વારા રિઝર્વમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનને લગતા ૩૫ જેટલા વિવિધ માપદંડોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં વાઘની દેખરેખ, ઘાસના મેદાનોનો વિકાસ, શિકાર બનતા પ્રાણીઓની ઉપલબ્ધતા, પાણીની વ્યવસ્થા અને ગીધ સંરક્ષણ જેવા મહત્વના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. ટીમે ચંબલ નદીમાંથી પાણી ખેંચીને પહાડો પર પહોંચાડવાની આ અનોખી પદ્ધતિને નિહાળી હતી અને તેને દેશના અન્ય ટાઈગર રિઝર્વ માટે પણ એક આદર્શ મોડેલ તરીકે ગણાવ્યું હતું.

મુકુંદરા હિલ્સ ટાઈગર રિઝર્વ એ રાજસ્થાનના કોટા, બુંદી, ચિત્તોડગઢ અને ઝાલાવાડ જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલું એક મહત્વનું સંરક્ષિત ક્ષેત્ર છે. આ રિઝર્વ તેની જૈવવિવિધતા અને ભૌગોલિક વિવિધતા માટે જાણીતું છે. ભૂતકાળમાં આ વિસ્તારમાં વન્યજીવોની સંખ્યા અને તેમના સંરક્ષણ માટે વિવિધ પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા. આ રિઝર્વ વાઘના સંવર્ધન અને તેમના કુદરતી રહેઠાણને સુરક્ષિત રાખવા માટે સતત કાર્યરત રહ્યું છે. અહીંના પહાડી અને ખડકાળ વિસ્તારોમાં વન્યજીવોને પાણીની સુવિધા પૂરી પાડવી એ વન વિભાગ માટે એક પડકાર હતો, જેનો ઉકેલ હવે આ સૌર ઊર્જા આધારિત પ્રોજેક્ટ દ્વારા લાવવામાં આવ્યો છે.