રિલાયન્સ અને ONGC વચ્ચેના ગેસ વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જસ્ટિસ રજના દેસાઈની નિમણૂક કરી

સુપ્રીમ કોર્ટે શુક્રવારે રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ (RIL) ને દોરતા કન્સોર્ટિયમ અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચેના કૃષ્ણા-ગોદાવરી (KG) બેસિન ગેસ માઈગ્રેશન વિવાદના ઉકેલ માટે ભૂતપૂર્વ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ રજના પ્રકાશ દેસાઈની એકમાત્ર મધ્યસ્થી તરીકે નિમણૂક કરી છે. આ નિર્ણય ત્યારે લેવામાં આવ્યો જ્યારે કોર્ટને જાણ કરવામાં આવી હતી કે બંને પક્ષો વચ્ચે થયેલી સમાધાનની ચર્ચાઓ કોઈ સંતોષકારક ઉકેલ લાવવામાં નિષ્ફળ રહી છે.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ. પંચોલીની ખાસ બેન્ચે આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. કોર્ટે જસ્ટિસ દેસાઈને આ જટિલ વ્યાપારી બાબતોના ઉકેલ માટે મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરવા વિનંતી કરી છે. આ પ્રક્રિયામાં મદદ મેળવવા માટે, કોર્ટે બંને પક્ષો દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા બે વિષય નિષ્ણાતોની સહાય લેવાની પણ પરવાનગી આપી છે.

કેન્દ્ર સરકાર વતી એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીએ બેન્ચને જણાવ્યું હતું કે પક્ષકારો વચ્ચેની ચર્ચાઓ સફળ થઈ નથી અને સમાધાન થઈ શક્યું નથી. તેમણે કોર્ટ સમક્ષ બે વિકલ્પો રજૂ કર્યા હતા: કાં તો કોર્ટ ગુણવત્તાના આધારે આ બાબતે નિર્ણય લઈ શકે છે અથવા સમાધાનની શક્યતા તપાસવા માટે મધ્યસ્થીની નિમણૂક કરી શકે છે. આ દરમિયાન, RIL વતી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબલના સૂચન પર, કોર્ટે નિષ્ણાતોની મદદ લઈ શકતા મધ્યસ્થીની નિમણૂક કરવાનું પસંદ કર્યું હતું.

બેન્ચે અવલોકન કર્યું હતું કે જસ્ટિસ રજના પ્રકાશ દેસાઈ પાસે જટિલ વ્યાપારી બાબતો સંભાળવાનો બહોળો અનુભવ છે. બેન્ચે કહ્યું હતું કે, "વ્યાપારી બાબતોમાં તેમની કુશળતાને જોતા અમે જસ્ટિસ રજના પ્રકાશ દેસાઈને મધ્યસ્થી તરીકે પૂછી શકીએ છીએ. વ્યક્તિગત રીતે, મેં તેમને વ્યાપારી પ્રકારની ખૂબ જ જટિલ બાબતો સંભાળતા જોયા છે."

RIL વતી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુભાઈ સિંઘવીએ પણ મધ્યસ્થીને નિષ્ણાતોની સહાય મળે તેવા સૂચન સાથે સહમતિ દર્શાવી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે બંને પક્ષોએ અગાઉ સૌહાર્દપૂર્ણ સમાધાન માટે પ્રયાસો કર્યા હતા, જેના કારણે આ કેસ વારંવાર મુલતવી રાખવામાં આવ્યો હતો. હવે જ્યારે પક્ષકારો પોતે સંતોષકારક ઉકેલ શોધવામાં અસમર્થ છે, ત્યારે કોર્ટે જસ્ટિસ દેસાઈની નિમણૂક કરી છે.

આ વિવાદનો મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ એ આરોપ છે કે ONGC ના ઓફશોર બ્લોક્સમાંથી કુદરતી ગેસ સ્થળાંતરિત થઈને RIL ના નેતૃત્વ હેઠળના કન્સોર્ટિયમ દ્વારા સંચાલિત KG-D6 બ્લોકમાં આવ્યો હતો અને ૨૦૦૯ થી ૨૦૧૩ દરમિયાન તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. કેન્દ્ર સરકારનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કન્સોર્ટિયમે છેતરપિંડી કરી હતી અને અન્યાયી રીતે લાભ મેળવ્યો હતો. સરકાર આ બાબતે અંદાજે $૧.૫ અબજ અને તેના પર અંદાજે $૧૭૪ મિલિયન વ્યાજ સાથેની રકમ વસૂલ કરવા માંગે છે.

બીજી તરફ, રિલાયન્સે આ તમામ આરોપોનો સખત શબ્દોમાં ઇનકાર કર્યો છે. કન્સોર્ટિયમે દલીલ કરી છે કે ભૂગર્ભ રિઝર્વોઆરમાં હાઇડ્રોકાર્બનનું હલનચલન એ એક કુદરતી ભૌગોલિક ઘટના છે જે દબાણના તફાવતને કારણે થાય છે અને તેને કૃત્રિમ રીતે રોકી શકાતી નથી. વકીલ સિંઘવીએ આ ગેસના પ્રવાહને 'ઓસ્મોસિસ' સાથે સરખાવતા જણાવ્યું હતું કે આ એક શારીરિક ઘટના છે અને તેને 'ચોરી' કહેવી એ તકનીકી અને કાયદાકીય રીતે ખોટી છે.

આ કાયદાકીય લડાઈની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦ માં કેન્દ્ર સરકાર અને કન્સોર્ટિયમ વચ્ચે થયેલા પ્રોડક્શન શેરિંગ કોન્ટ્રાક્ટથી થઈ હતી, જે આંધ્રપ્રદેશના કિનારે KG બેસિનમાં ગેસના સંશોધન અને નિષ્કર્ષણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો. એપ્રિલ ૨૦૦૯ માં KG-D6 બ્લોકમાં વ્યાપારી ઉત્પાદન શરૂ થયું હતું. તે સમયે RIL પાસે ૬૦% હિસ્સો હતો, જ્યારે BP Plc પાસે ૩૦% અને Niko Resources પાસે ૧૦% હિસ્સો હતો.

જુલાઈ ૨૦૧૮ માં, એક આંતરરાષ્ટ્રીય આર્બિટ્રેશન ટ્રિબ્યુનલે કન્સોર્ટિયમની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો. ટ્રિબ્યુનલે ઠેરવ્યું હતું કે કરારમાં પડોશી રિઝર્વોઆરમાંથી કુદરતી રીતે સ્થળાંતરિત થયેલા ગેસના નિષ્કર્ષણ અને વેચાણ પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. જોકે, મે ૨૦૨૪ માં દિલ્હી હાઈકોર્ટના સિંગલ જજ દ્વારા આ ચુકાદાને માન્ય રાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ૧૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૫ ના રોજ હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે આ ચુકાદાને ઉલટાવી દીધો હતો. ડિવિઝન બેન્ચે આ આર્બિટ્રલ એવોર્ડને કાયદાના સ્થાપિત સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ હોવાનું જણાવીને રદ કર્યો હતો. આ નિર્ણયને પડકારતા કન્સોર્ટિયમે સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.

સિંઘવીએ અગાઉની સુનાવણીમાં દલીલ કરી હતી કે RIL એ અલ્ટ્રા-ડીપવોટર પ્રોજેક્ટ પર $૭.૪ અબજ ખર્ચ કર્યા છે, જે સમુદ્ર નીચેના એન્જિનિયરિંગની અદ્યતન ક્ષિતિજ છે, જ્યાં ONGC સહિતના અન્ય ઓપરેટરો પણ વર્ષો સુધી ઉત્પાદન કરવામાં સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે આ સ્થાનિક ગેસ ઉત્પાદનનો સૌથી મોટો સફળતાનો કિસ્સો છે જે ભારતનાં કુલ ઉત્પાદનમાં ૩૦ ટકા યોગદાન આપે છે, તેમ છતાં તેમના પર ચોરીના આરોપ છે.

જસ્ટિસ રજના પ્રકાશ દેસાઈ, જેઓ ઓક્ટોબર ૨૦૧૪ માં સુપ્રીમ કોર્ટમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા, તેમની પાસે બોમ્બે હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયિક કારકિર્દીનો બહોળો અનુભવ છે. તેઓ ૧૯૯૬ માં બોમ્બે હાઈકોર્ટના જજ તરીકે નિયુક્ત થયા હતા અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ થી ઓક્ટોબર ૨૦૧૪ સુધી સુપ્રીમ કોર્ટના જજ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમની સેવા દરમિયાન તેમણે વિવિધ મહત્વપૂર્ણ બાબતો સંભાળી હતી અને ત્યારબાદ તેમણે એપલેટ ટ્રિબ્યુનલ ફોર ઇલેક્ટ્રિસિટી અને ડેલિમીટેશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા સહિતના મહત્વપૂર્ણ પંચો અને સમિતિઓનું નેતૃત્વ પણ કર્યું છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે આદેશમાં જણાવ્યું છે કે પક્ષકારોએ જસ્ટિસ દેસાઈના શિડ્યુલ મુજબ તારીખ નક્કી કરવા માટે શુક્રવાર અથવા શનિવાર દરમિયાન તેમનો સંપર્ક કરવાનો રહેશે. કોર્ટે મધ્યસ્થી પ્રક્રિયા માટે કોઈ ચોક્કસ સમયમર્યાદા નક્કી કરી નથી, કારણ કે એટર્ની જનરલે પક્ષકારોને રજૂઆત કરવા માટે સમય નક્કી કરવા વિનંતી કરી હતી. એટર્ની જનરલે મધ્યસ્થીને સંપૂર્ણ સહકાર આપવાનો આશ્વાસન પણ આપ્યો છે.

આ કેસમાં રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ, BP એક્સપ્લોરેશન (આલ્ફા) લિમિટેડ અને નિકો (NECO) લિમિટેડ દ્વારા દિલ્હી હાઈકોર્ટના ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ ના આદેશને પડકારવામાં આવ્યો છે. આ વિવાદ લાંબા સમયથી ચાલી રહ્યો છે અને હવે જસ્ટિસ દેસાઈની મધ્યસ્થી દ્વારા તેના સૌહાર્દપૂર્ણ ઉકેલની આશા રાખવામાં આવી રહી છે.