દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના સ્કેમ કમ્પાઉન્ડ્સ સામે ભારતની કાર્યવાહી FATFના અહેવાલમાં

ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (FATF) દ્વારા ગુરુવારે બહાર પાડવામાં આવેલા એક નવા અહેવાલમાં દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોમાં આવેલા સ્કેમ કમ્પાઉન્ડ્સ સામે ભારત દ્વારા કરવામાં આવેલી કાર્યવાહીની વિગતો આપવામાં આવી છે. FATFએ જણાવ્યું છે કે ભારતનું વિશિષ્ટ સાયબર-ક્રાઇમ સેન્ટર ઓપન સોર્સ ઓપરેશનનો ઉપયોગ કરીને કંબોડિયામાં એક સ્કેમ કમ્પાઉન્ડનું જીઓ-લોકેશન શોધી શક્યું હતું, જેના પરિણામે ગુનેગારો દ્વારા ટ્રાફિકિંગ કરવામાં આવેલા ૮૧ ભારતીય નાગરિકોને બચાવી શકાયા હતા.

હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, કંબોડિયાના સ્વાય રીંગ પ્રાંતના સૌથી મોટા શહેર બાવેટમાં આવેલા સ્કેમ કમ્પાઉન્ડમાં પુરાઈ ગયેલા ભારતીયોએ જ્યારે જાહેર SOS સંદેશ મોકલ્યો હતો, ત્યારે ફનોમ પેનહમાં આવેલી ભારતીય એમ્બેસીએ તેને ડિટેક્ટ કર્યો હતો. એમ્બેસીએ અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિઓ સાથે સંપર્ક સાધ્યો અને ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કો-ઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) ને ઓપન સોર્સ માહિતી દ્વારા તે સ્થળનું લોકેશન શોધવાનું કામ સોંપ્યું હતું. ત્યારબાદ કંબોડિયન સત્તાવાળાઓ સાથેના સમન્વયથી બે દિવસમાં ૮૧ ભારતીયોને મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા હતા.

FATFના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ૨૦૨૦ થી 'ઇન્ડસ્ટ્રિયલ-સ્કેલ સ્કેમ કમ્પાઉન્ડ મોડલ'નો ઝડપથી વિસ્તાર થયો છે, જેના કારણે વાર્ષિક નુકસાન અબજો યુએસ ડોલરમાં હોવાનો અંદાજ છે. ૨૦૨૩-૨૦૨૪ દરમિયાન કંબોડિયા, લાઓસ અને મ્યાનમારના સ્કેમ કમ્પાઉન્ડ્સમાંથી પરત ફરેલા ૧૫ ભારતીયોની પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી. જેમાં જાણવા મળ્યું કે તેમને ઉચ્ચ પગારવાળી કસ્ટમર સર્વિસ અથવા IT નોકરીઓની લાલચ આપીને ભરતી કરવામાં આવી હતી. સામાન્ય રીતે તેમને થાઇલેન્ડ મારફતે લઈ જવામાં આવતા હતા અને ત્યારબાદ તેમને સ્કેમ પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવતા હતા.

આ પ્રક્રિયામાં ભરતી માટે ₹ ૫૦,૦૦૦ થી ₹ ૭૦,૦૦૦ ની ફી રોકડા અથવા ઓનલાઇન લેવામાં આવતી હતી, જે પીડિતો માટે દેવાની જાળ (debt bondage) બની જતી હતી. લાઓસના કિસ્સામાં સબ-એજન્ટો દ્વારા આંતરિક સ્થળોએ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવતા હતા, જ્યારે મ્યાનમારમાં સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કમ્પાઉન્ડ્સ આવેલા હતા. આ તપાસ દ્વારા કમ્પાઉન્ડના લોકેશન, ટ્રાફિકિંગ રૂટ્સ, દબાણ કરવાની પદ્ધતિઓ અને પીડિતો પાસે કરાવવામાં આવતા સ્કેમ પ્રકારો વિશે માહિતી મળી છે.

ભારતના કિસ્સામાં જોવા મળ્યું કે પગારની ચુકવણી, IT અને ફિઝિકલ સેટ-અપ જેવી માનવ સંસાધન કામગીરી કમ્પાઉન્ડની અંદર જ થતી હતી. જ્યારે ટ્રાફિકિંગ માટેની ભરતી, ગેરકાયદે પેમેન્ટ ગેટવે, SIM સોર્સિંગ, SIM-બોક્સ ઓપરેટર્સ દ્વારા ક્રોસ-બોર્ડર કોલિંગ, કેશ-ટુ-VA કન્વર્ઝન અને ડેટા બ્રોકરેજ જેવી કામગીરી આઉટસોર્સ કરવામાં આવતી હતી.

FATF એ I4C ની ભૂમિકા પર ભાર મૂકતા જણાવ્યું કે તે પીડિતોની રિપોર્ટિંગ, નાણાકીય હસ્તક્ષેપ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડિસ્રપ્શન અને આંતર-રાજ્ય કાયદા અમલીકરણ સંકલન માટે એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ ચલાવે છે. ૨૦૨૧માં લોન્ચ કરવામાં આવેલ સિટીઝન ફાઇનાન્શિયલ સાયબર ફ્રોડ રિપોર્ટિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CFCFRMS) ને નેશનલ સાયબરક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ નાણાકીય સંસ્થાઓ, પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ, ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ અને વર્ચ્યુઅલ એસેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ સાથે જોડાઈને રિયલ-ટાઇમ મની-ટ્રેઇલ ઓળખવા અને અસેટ્સ ટ્રેસ કરી ફ્રીઝ કરવામાં મદદ કરે છે.

બીજી તરફ, ફેબ્રુઆરીમાં સંસદમાં સરકારે જાણ કરી હતી કે ૨૦૨૨-૨૦૨૫ દરમિયાન કંબોડિયા, મ્યાનમાર અને લાઓસના સ્કેમ કમ્પાઉન્ડ્સમાંથી ૬,૯૯૮ ભારતીયોને બચાવવામાં આવ્યા છે. વિદેશ મંત્રાલયના રાજ્યમંત્રી કીર્તિવર્ધન સિંહે જણાવ્યું હતું કે 'શંકાસ્પદ પેઢીઓ' નકલી ભરતી ઓફર્સ દ્વારા ભારતીયોને આ ત્રણ દેશોમાં લલચાવીને લઈ જતી હતી જેથી તેઓ સાયબર ક્રાઇમ અને અન્ય છેતરપિંડી કરી શકે. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે આ દેશોમાં ફસાયેલા ભારતીયોની ચોક્કસ સંખ્યા જાણી શકાતી નથી, કારણ કે તેઓ બિનઅનુભવી ભરતી એજન્ટો અને ગેરકાયદે માધ્યમો દ્વારા પોતાની ઈચ્છાથી ત્યાં પહોંચે છે.