જળવાયુ પરિવર્તન અને ભેળસેળના કારણે કાશ્મીરના કેસરના ઉત્પાદનને મોટું જોખમ

કાશ્મીરની સદીઓ જૂની કેસરની પરંપરા હાલમાં જળવાયુ પરિવર્તન, વિકાસ અને ખાદ્યપદાર્થોમાં થતી ભેળસેળના ગંભીર જોખમોનો સામનો કરી રહી છે. વિશ્વના સૌથી મોંઘા મસાલા તરીકે ઓળખાતા આ 'લાલ સોના'ના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે અને સ્થાનિક બજારમાં આયાતી કેસરનો ભરાવો વધી રહ્યો છે.

શ્રીનગરમાં કેસરના વેચાણ અંગેની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. શ્રીનગરમાં એક દુકાનદારના જણાવ્યા અનુસાર, પમ્પોરના ઊંચાણવાળા વિસ્તારમાંથી આવતું કેસર આ વર્ષે ખૂબ જ ઓછું થયું છે. વધુમાં, બજારમાં ઈરાની કેસરનો પણ મોટો પ્રભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ઘણી દુકાનોમાં ઈરાની કેસરને કાશ્મીરી કેસર તરીકે ઓળખાવીને વેચવામાં આવે છે, કારણ કે મોટાભાગના ગ્રાહકો આ બંને વચ્ચેનો તફાવત પારખી શકતા નથી.

કેસર કાશ્મીરની સંસ્કૃતિ અને સામૂહિક સ્મૃતિનો એક અભિન્ન ભાગ છે. તેનો ઉપયોગ લગ્નપ્રસંગોની વાનગીઓ અને પ્રખ્યાત નૂન ચા (મીઠી ગુલાબી ચા)માં સ્વાદ વધારવા માટે થાય છે. આ ઉપરાંત, પરંપરાગત દવાઓ અને અત્તરમાં પણ તેનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. લાંબા સમયથી તે કાશ્મીર ખીણમાંથી નિકાસ થતી સૌથી મૂલ્યવાન ચીજવસ્તુઓમાંની એક રહી છે.

કેસરના ઉત્પાદન માટે પમ્પોરનો વિસ્તાર અત્યંત મહત્વનો છે, જ્યાં કેરિવા નામના ઉચ્ચપ્રદેશમાં સૂકી માટી ધરાવતા વિસ્તારોમાં દર વર્ષે પાનખરમાં કેસરનાં ફૂલો ખીલે છે. સામાન્ય રીતે ઓક્ટોબરના મધ્યથી નવેમ્બરના મધ્ય સુધીની લણણીની મોસમ દરમિયાન આ આખો વિસ્તાર જાંબલી રંગનાં ક્રોકસનાં ફૂલોથી આચ્છાદિત થઈ જાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન પરિવારો સૂર્યોદય પહેલાં ખેતરોમાં પહોંચી ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ફૂલો વીણે છે.

જોકે, ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ દરમિયાન પમ્પોરના ખેતરોમાં સ્થિતિ અલગ જોવા મળી હતી. દુસ્સુ ગામના ખેડૂત મોહમ્મદ આસિફના જણાવ્યા અનુસાર, તેમની પેઢીઓથી ખેડાતી જમીન પર આ વર્ષે પાક ખૂબ જ ઓછો થયો છે. આસિફે જણાવ્યું કે, આ વર્ષે તેમને માંડ ૨૫૦ ગ્રામ કેસર મળ્યું છે, જ્યારે ૨૦૨૪માં લગભગ દોઢ કિલો કેસર થયું હતું. ખેતરોમાં જમીન તિરાડોથી ભરેલી જોવા મળી હતી અને ફૂલોના ઝૂમખાં પણ ખૂબ જ ઓછા હતા.

ખેતીમાં આવતા ફેરફારો અંગે મોહમ્મદ આસિફે કહ્યું કે, કેસરની ખેતીમાં સમયનું ખૂબ જ મહત્વ છે. જ્યારે પાકને ભેજની જરૂર હોય અને તે સમયે વરસાદ ન પડે, તો ફૂલો આવવાની પ્રક્રિયા પર તરત જ નકારાત્મક અસર પડે છે. આ જળવાયુ સંબંધિત ફેરફારો પાકને પ્રભાવિત કરી રહ્યા છે.

કેસર ક્રોકસ સેટાઇટવસ નામના જાંબલી ફૂલો ધરાવતા છોડમાંથી મેળવવામાં આવે છે. દરેક ફૂલની અંદર ત્રણ કિરમજી રંગનાં સ્ત્રીકેસર હોય છે. ગુણવત્તા જળવાઈ રહે તે માટે આ તાંતણાઓને સૂર્યોદય પહેલાં હાથથી વીણી લેવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેને ફૂલમાંથી છૂટા પાડીને કેટલાક કલાકો સુધી સૂકવવામાં આવે છે. કેસરની ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અત્યંત મહેનત માંગી લે તેવી છે; માત્ર એક ઔંસ (૨૮ ગ્રામ) કેસર મેળવવા માટે આશરે ૪,૦૦૦ ફૂલોની જરૂર પડે છે. આ છોડના ફૂલો વર્ષમાં માત્ર બેથી ચાર અઠવાડિયા સુધી જ ખીલે છે, જેના કારણે તે વિશ્વના સૌથી મોંઘા મસાલાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.

કેસરની ખેતીનો ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે. હાલમાં જંગલી સ્વરૂપે જોવા ન મળતું આ કેસર મૂળ રીતે આજના ઈરાન, ગ્રીસ અને મધ્ય એશિયાના વિસ્તારોમાં ઉગાડવામાં આવતું હતું. પર્શિયન પ્રભાવ અને પ્રાચીન વેપારી માર્ગો દ્વારા સદીઓ પહેલાં તે કાશ્મીરમાં પહોંચ્યું હતું.