ઝોમેટોના સ્થાપક દીપિંદર ગોયલના 'ટેમ્પલ' હેલ્થ ડિવાઈસ સામે તબીબોના ગંભીર સવાલો

ઝોમેટોના સ્થાપક દીપિંદર ગોયલ હાલમાં તેમના નવા હેલ્થ ગેજેટ 'ટેમ્પલ'ને લઈને ચર્ચામાં છે. આ કોઈ સામાન્ય સ્માર્ટવોચ નથી, પરંતુ એક એવું ડિવાઈસ છે જેને કપાળના ભાગે, કાનની ઉપર એટલે કે કનપટી પાસે ચોંટાડવામાં આવે છે. અંગ્રેજીમાં કનપટીને 'ટેમ્પલ' કહેવામાં આવે છે, જે કદાચ આ નામ પાછળનું કારણ હોઈ શકે છે. આ ડિવાઈસની કિંમત આશરે ૮૫,૦૦૦ રૂપિયા છે અને ભારતમાં ૧ નવેમ્બરથી તેના પ્રી-ઓર્ડરની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે. જોકે, બજારમાં આવતાની સાથે જ આ ડિવાઈસ તેના વૈજ્ઞાનિક દાવાઓને લઈને વિવાદમાં સપડાયું છે.

આજ તકના અહેવાલ મુજબ, કંપનીનો દાવો છે કે આ ડિવાઈસ મગજમાં લોહીના પ્રવાહ (બ્રેઈન ફ્લો) સાથે જોડાયેલા ફેરફારોને ટ્રેક કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, તે શરીરની સ્થિતિ અને ઉંમર વધવાના સંકેતોને સમજવા માટે 'એન્ટ્રોપી' નામનો એક સ્કોર પણ આપે છે. ટેમ્પલ ડિવાઈસ ફોટોપ્લેથિસ્મોગ્રાફી (PPG) ટેકનિક પર કામ કરે છે, જે સામાન્ય રીતે સ્માર્ટવોચ અને અન્ય વેરેબલ ઉપકરણોમાં જોવા મળે છે. આ ટેકનિકમાં સેન્સર ત્વચા પર પ્રકાશ ફેંકે છે અને પાછા આવતા પ્રકાશમાં થતા ફેરફારોને માપે છે. જ્યારે ત્વચાની નીચેની નાની ધમનીઓમાં લોહીનું પ્રમાણ બદલાય છે, ત્યારે સેન્સરના સિગ્નલમાં પણ ફેરફાર થાય છે.

ડિવાઈસમાં લીલા, લાલ અને ઈન્ફ્રારેડ પ્રકાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે ત્વચા અને તેની નીચેના પેશીઓમાં અલગ-અલગ ઊંડાઈ સુધી પહોંચે છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, આ સિગ્નલોને ભેગા કરીને એક 'બ્રેઈન ફ્લો' ઈન્ડેક્સ તૈયાર કરવામાં આવે છે. જોકે, અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે આ ઈન્ડેક્સ સીધું મિલીલીટર પ્રતિ મિનિટમાં મગજ સુધી પહોંચતા લોહીનું માપ નથી, પરંતુ કંપનીના અલ્ગોરિધમ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલો એક ખાસ સ્કોર છે.

આ ડિવાઈસ સામે ન્યુરોલોજીસ્ટો અને તબીબોએ ગંભીર વાંધા ઉઠાવ્યા છે. સોશિયલ મીડિયા પર અનેક નિષ્ણાતોએ પ્રશ્ન કર્યો છે કે શું ખરેખર માથાની ત્વચા પર લગાવેલું સેન્સર મગજની અંદરના લોહીના પ્રવાહને માપી શકે છે? ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે તેમણે સેંકડો બ્રેઈન સર્જરી કરી છે અને તેઓ સ્પષ્ટ કરી શકે છે કે આ પ્રકારનું ડિવાઈસ વાસ્તવિક ડેટા આપી શકતું નથી. તેમનું માનવું છે કે જ્યારે અત્યાધુનિક મેડિકલ સ્કેનિંગ મશીનો પણ ઘણીવાર મગજની અંદરની સચોટ ગતિવિધિઓ માપવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે, ત્યારે આ નાનકડું ડિવાઈસ આ કામ કેવી રીતે કરી શકે?

તબીબોની સૌથી મોટી ચિંતા સેન્સરના સ્થાનને લઈને છે. કનપટી પાસે 'સુપરફિશિયલ ટેમ્પોરલ આર્ટરી' નામની રક્તવાહિની હોય છે, જે બાહ્ય કેરોટિડ આર્ટરીની એક શાખા છે અને તે મુખ્યત્વે માથાની ત્વચા અને ચહેરાના ભાગોને લોહી પહોંચાડે છે. બીજી તરફ, મગજની અંદર લોહી પહોંચાડવાનું કામ મુખ્યત્વે આંતરિક કેરોટિડ અને વર્ટીબ્રલ આર્ટરી દ્વારા થાય છે. એટલે કે, ત્વચામાં લોહીનો પ્રવાહ અને મગજની અંદરનો લોહીનો પ્રવાહ બંને અલગ બાબતો છે. ડોક્ટરોનો તર્ક છે કે જો સેન્સર ત્વચા પાસે સિગ્નલ લઈ રહ્યું હોય, તો તે કેવી રીતે જાણી શકે કે ફેરફાર મગજની અંદર થયો છે કે માત્ર ત્વચામાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધવાને કારણે? ઉદાહરણ તરીકે, કસરત કે દોડતી વખતે શરીરનું તાપમાન વધે છે, ત્યારે શરીર પોતાની જાતને ઠંડુ રાખવા માટે ત્વચા અને માથાના ભાગે લોહીનો પ્રવાહ વધારી દે છે.

આ વિવાદ વચ્ચે દીપિંદર ગોયલે બચાવ કરતા જણાવ્યું છે કે કંપનીએ આ ટેકનિક પર ખૂબ જ સંશોધન કર્યું છે અને તેના પરિણામો સામે રાખવામાં આવી રહ્યા છે. તેમણે દાવો કર્યો છે કે આ ડિવાઈસ કોઈ સ્કેમ નથી. આ સમગ્ર મામલો હવે ટેકનોલોજી અને તબીબી વિજ્ઞાન વચ્ચેના તફાવતને લઈને ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, જ્યાં એક તરફ કંપનીના દાવા છે તો બીજી તરફ નિષ્ણાત ડોક્ટરોની વૈજ્ઞાનિક શંકાઓ છે.

તેઓ અગાઉ પણ વિવિધ બિઝનેસ સાહસો અને ટેકનોલોજીકલ પ્રયોગો માટે ચર્ચામાં રહ્યા છે. આ નવું સાહસ તેમના હેલ્થ-ટેક ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે, જે હાલમાં તેની કાર્યક્ષમતા અને વૈજ્ઞાનિક વિશ્વસનીયતાને લઈને તપાસના દાયરામાં છે.