યમુનામાં એમોનિયાનું સ્તર વધતા દિલ્હીમાં પીવાના પાણીની સમસ્યા સર્જાઈ

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, દિલ્હીમાં વઝીરાબાદ ખાતે યમુના નદીના પાણીમાં એમોનિયાનું સ્તર ૧.૫ થી ૨ પાર્ટ્સ પર મિલિયન (પીપીએમ) સુધી પહોંચી ગયું છે. આ આંકડો ૦.૯ પીપીએમની નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા ઘણો વધારે છે, જેના કારણે દિલ્હીની પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થા પર ગંભીર અસર પડવાની શરૂઆત થઈ છે. એમોનિયા એક નાઈટ્રોજન આધારિત સંયોજન છે, જે મુખ્યત્વે પ્રક્રિયા કર્યા વગરના ગંદા પાણી, ઔદ્યોગિક કચરો અને ખેતીના વહેણ દ્વારા નદીઓમાં ભળે છે. પાણીમાં એમોનિયાનું ઊંચું પ્રમાણ તેને પીવાલાયક બનાવવા માટેની પ્રક્રિયાને અત્યંત મુશ્કેલ બનાવે છે.

દિલ્હી જલ બોર્ડ (ડીજેબી) ના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ સામાન્ય ક્લોરિનેશન દ્વારા આશરે ૧ પીપીએમ સુધીના એમોનિયાને દૂર કરી શકે છે. જોકે, આ સ્તરથી ઉપર એમોનિયાનું પ્રમાણ વધે ત્યારે ક્લોરિનેશન પ્રક્રિયા દરમિયાન ઝેરી ક્લોરામાઈન્સ બની શકે છે. આ સ્થિતિમાં દૂષિત કાચા પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે તેને સ્વચ્છ પાણી સાથે ભેળવીને મંદ કરવું પડે છે. વઝીરાબાદ અને ચંદ્રાવલ વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ પર આ સમસ્યાની સૌથી વધુ અસર જોવા મળે છે, કારણ કે આ પ્લાન્ટ્સ સીધા યમુનામાંથી પાણી મેળવે છે. જ્યારે એમોનિયાનું સ્તર વધે છે, ત્યારે પાણીનું ઉત્પાદન ઘટાડવું પડે છે અને ડીજેબી મુનક નહેર દ્વારા આવતા પાણીનો ઉપયોગ કરીને પ્રદૂષિત પાણીને મંદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. અધિકારીઓના મતે, આ પદ્ધતિથી ૨ થી ૨.૫ પીપીએમ સુધીના એમોનિયાને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

દરમિયાન, એનડીએમસીએ એક એડવાઈઝરી જાહેર કરી છે કે સોનિયા વિહાર પ્લાન્ટ દ્વારા પાણી મેળવતા વિસ્તારોમાં પુરવઠા પર અસર પડી શકે છે. સામાન્ય રીતે સોનિયા વિહાર પ્લાન્ટ અપર ગંગા કેનાલમાંથી પાણી મેળવે છે, પરંતુ હાલમાં જ આ નહેરના વાર્ષિક જાળવણીના કામ પૂર્ણ થયા હોવાથી પુરવઠામાં અનિશ્ચિતતા છે. દિલ્હી અને હરિયાણા વચ્ચે એમોનિયા પ્રદૂષણના સ્ત્રોતને લઈને લાંબા સમયથી વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. ડીજેબીનો આરોપ છે કે વઝીરાબાદની ઉપરવાસમાં ઔદ્યોગિક કચરો નદીમાં ઠાલવવામાં આવે છે, જેમાં પાણીપતનો ઔદ્યોગિક ડ્રેઇન અને સોનીપતની નહેરોમાં ઔદ્યોગિક કચરો ભળવો મુખ્ય કારણો છે. બીજી તરફ, હરિયાણા સરકારે આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલના નિર્દેશો મુજબ પાઈપલાઈન દ્વારા પ્રદૂષણ અટકાવવાનું કામ ચાલુ હોવાનું જણાવ્યું છે.

નવેમ્બરથી માર્ચ મહિના દરમિયાન શિયાળામાં નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ ઓછો હોવાથી પ્રદૂષકોનું મંદીકરણ ઓછું થાય છે, પરિણામે એમોનિયાનું સ્તર વધે છે. દિલ્હીમાં દર વર્ષે સરેરાશ ૧૫ થી ૨૨ વખત આવી ઘટનાઓ બને છે. વઝીરાબાદની નીચેના પ્રવાહમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર છે, જ્યાં નજફગઢ ડ્રેઇન દ્વારા દિલ્હીના કુલ પ્રદૂષણનો ૬૯ ટકા હિસ્સો નદીમાં ભળે છે. દિલ્હીમાં યમુનાનો ૨૨ કિમીનો પટ્ટો નદીના કુલ પ્રદૂષણમાં ૭૫ ટકા ફાળો આપે છે, જેના કારણે જળચર જીવો માટે જરૂરી ઓક્સિજનનું સ્તર શૂન્ય થઈ જાય છે.