ભારત એગ્રીકલ્ચર કોન્ફરન્સમાં નિષ્ણાતોએ ટકાઉ ખેતી અને જમીનનું સ્વાસ્થ્ય ચર્ચામાં રાખ્યું

ઈન્ડિયા ટુડે ગ્રુપ દ્વારા આયોજિત 'ભારત એગ્રીકલ્ચર કોન્ફરન્સ ૨૦૨૬' માં નિષ્ણાતોએ ભારતીય કૃષિ સામેના પડકારો અને ટકાઉ ખેતીના રસ્તાઓ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરી હતી. આ કોન્ફરન્સ દરમિયાન જમીનનું ઘટતું સ્વાસ્થ્ય, ખાતરોનો અસંતુલિત ઉપયોગ અને પાકમાં જંતુનાશકોના અવશેષો જેવા ગંભીર મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. નિષ્ણાતોના મતે એક તરફ ખેડૂતો પર ઉત્પાદન વધારવાનું દબાણ છે, તો બીજી તરફ ખેતીનો ખર્ચ, જમીનની ગુણવત્તા અને ઉપજની સુરક્ષા અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.

ફર્ટિલાઇઝર્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયાના મહાનિદેશક ડો. એસ.કે. ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે ખાતરોને જમીનના ખરાબ સ્વાસ્થ્ય માટે સીધી રીતે જવાબદાર ઠેરવવા યોગ્ય નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ખાતર પોતે જમીન માટે નુકસાનકારક નથી, પરંતુ તેનો અસંતુલિત ઉપયોગ સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ છે. ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ વર્ષોથી ખાતરોનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ અને જમીન પર તેની અસરોનો અભ્યાસ કરી રહી છે. આ અભ્યાસના આંકડા દર્શાવે છે કે જો નાઈટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમનો સંતુલિત ઉપયોગ કરવામાં આવે અને તેની સાથે ગૌણ પોષક તત્વો, સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો તેમજ જૈવિક ખાતરનો સમાવેશ કરવામાં આવે, તો ખાતર જમીન માટે અભિશાપ નહીં પણ વરદાન સાબિત થઈ શકે છે.

ડો. ચૌધરીએ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે જ્યારે ખેડૂતો કોઈ એક પોષક તત્વનો જરૂરિયાત કરતા વધુ ઉપયોગ કરે છે અને અન્ય જરૂરી તત્વોની અવગણના કરે છે, ત્યારે સમસ્યા ઊભી થાય છે. તેથી ખાતરોને દોષ આપવાને બદલે તેમના યોગ્ય પ્રમાણ અને ઉપયોગની પદ્ધતિ પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. જો સંતુલિત પોષણ મળે તો જમીનમાં જૈવિક કાર્બનનું પ્રમાણ જાળવી રાખી શકાય છે અને તેનાથી પાકની ઉપજ તેમજ ગુણવત્તામાં પણ સુધારો થઈ શકે છે.

ખાતરો પર મળતી સબસિડી અને યુરિયાના ઓછા ભાવને પણ અસંતુલિત ઉપયોગના એક કારણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. ડો. ચૌધરીના જણાવ્યા અનુસાર, ખેડૂતોને યુરિયા અંદાજે ₹૫.૫ પ્રતિ કિલોના દરે મળે છે. આ ઓછી કિંમત અને ખેતરમાં નાખ્યા પછી પાક તરત જ લીલો દેખાતો હોવાથી ખેડૂતો તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવા પ્રેરાય છે. તેમણે સૂચન કર્યું હતું કે યુરિયાને પણ પોષક તત્વ આધારિત સબસિડી વ્યવસ્થાના દાયરામાં લાવવા અંગે વિચાર કરવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, નવા અને વધુ અસરકારક ખાતર ઉત્પાદનો, જૈવિક ખાતરો, બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટ્સ, પાણીમાં દ્રાવ્ય ખાતરો અને નેનો ખાતરોનો સંકલિત ઉપયોગ કરીને ખાતરનો બગાડ ઘટાડી શકાય છે.

એગ્રીકલ્ચર સોલ્યુશન, એમએલના અધ્યક્ષ મહેશ ગિરધરે ખેતીમાં સાચા ખાતરની પસંદગી, તેની સાચી માત્રા, સાચો સમય અને સાચી જગ્યાએ તેનો ઉપયોગ કરવો અત્યંત આવશ્યક હોવાનું જણાવ્યું હતું. તેમણે સમજાવ્યું કે ખેડૂતે માત્ર ખાતર નાખવા પર જ ધ્યાન આપવાને બદલે એ સમજવું જોઈએ કે પાકની કઈ અવસ્થામાં કેટલા પોષક તત્વની કેટલી જરૂર છે. તેમણે આ બાબતને માનવ આહાર સાથે સરખાવતા કહ્યું કે જે રીતે શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે સંતુલિત આહાર જરૂરી છે, તેવી જ રીતે જમીન અને પાકને પણ સંતુલિત પોષણની જરૂર હોય છે.

આ કોન્ફરન્સમાં અન્ય નિષ્ણાતો તરીકે યુપીએલના ગ્લોબલ રેગ્યુલેટરી હેડ રવિ હેગડે અને સીઆઈપીના દક્ષિણ એશિયા પ્રાદેશિક નિર્દેશક ડો. સુધાંશુ સિંહે પણ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. નિષ્ણાતોના મતે જમીનની તપાસ કરીને, પાકની જરૂરિયાત મુજબ પોષણ આપીને અને જંતુનાશકોનો યોગ્ય માત્રામાં ઉપયોગ કરીને ખેતીને વધુ ઉત્પાદક અને સુરક્ષિત બનાવી શકાય છે.

ભારત એગ્રીકલ્ચર કોન્ફરન્સ ૨૦૨૬ ના આયોજન હેઠળ ૧૧-૧૨ નવેમ્બરના રોજ ભારત મંડપમ ખાતે ખેડૂતો અને નિષ્ણાતોનું સંગમ થવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં મનોજ તિવારી અને પ્રહલાદ તિપાનિયા જેવા કલાકારો પણ રજૂતી આપવાના હતા.