સુપ્રીમ કોર્ટના મધ્યાહ્ન ભોજનના આદેશે શાળા ડ્રોપઆઉટ રેશિયો ઘટાડવામાં મદદ કરી

ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે વર્ષ ૨૦૦૧માં આપેલા એક ઐતિહાસિક આદેશે છેલ્લા બે દાયકામાં દેશની પ્રાથમિક શિક્ષણ વ્યવસ્થાને નવો આકાર આપ્યો છે. ટીવી૯ ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, આ આદેશ પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ (PUCL) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા દુષ્કાળ અને ભૂખમરા સંબંધિત એક કેસની સુનાવણી દરમિયાન આવ્યો હતો. કોર્ટે તમામ રાજ્યોને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે છ મહિનાના સમયગાળામાં સરકારી અને સરકારી સહાય પ્રાપ્ત પ્રાથમિક શાળાઓના દરેક બાળકને રાંધેલું બપોરનું ભોજન પૂરું પાડવામાં આવે.

શરૂઆતમાં ભૂખમરાથી રાહત આપવાના ઉપાય તરીકે શરૂ થયેલી આ યોજના સમય જતાં બાળકોને વર્ગખંડમાં જાળવી રાખવાના ભારતના સૌથી મોટા અને લાંબા સમય સુધી ચાલેલા પ્રયોગોમાંની એક બની ગઈ છે. આ વિચાર સંપૂર્ણપણે નવો નહોતો, કારણ કે તમિલનાડુ રાજ્યમાં ૧૯૬૦ના દાયકાની શરૂઆતથી જ આ યોજનાનું એક સ્વરૂપ અમલમાં હતું. તમિલનાડુના પ્રારંભિક અનુભવો પર થયેલા સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ યોજનાને કારણે શાળામાં પ્રવેશ મેળવતા બાળકોની સંખ્યામાં માપી શકાય તેવો હકારાત્મક ફેરફાર થયો હતો. ખાસ કરીને ગરીબ પરિવારો અને છોકરીઓના શિક્ષણ પર તેની વધુ અસર જોવા મળી હતી.

ગરીબ પરિવારો માટે નિશ્ચિત ભોજનની ખાતરી એ નિર્ણાયક પરિબળ બન્યું કે બાળકને શાળાએ મોકલવું કે ઘરના કામમાં મદદ માટે ઘરે રાખવું. સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૦૧માં તમિલનાડુના આ સફળ પ્રયોગને અપનાવીને તેને સમગ્ર દેશમાં લાગુ કર્યો હતો. ત્યારથી, શૈક્ષણિક સંશોધનો અને પ્રતિષ્ઠિત અર્થશાસ્ત્ર જર્નલોમાં પ્રકાશિત અભ્યાસો પુષ્ટિ કરે છે કે આ યોજનાએ પ્રાથમિક શાળાઓમાં બાળકોના પ્રવેશમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. જે બાળકોના શાળા છોડી દેવાની અથવા પ્રવેશ ન મેળવવાની શક્યતા સૌથી વધુ હતી, તેમને આ યોજનાનો સૌથી વધુ લાભ મળ્યો છે. ખાસ કરીને એવા પરિવારો જ્યાં બાળકને ઘરે ભોજન કરાવવાનો ખર્ચ તેને શાળાએ મોકલવાના ખર્ચ સાથે સીધી સ્પર્ધા કરતો હતો, તેમના માટે આ યોજના આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે.

હાલમાં આ યોજનાનું નામ બદલીને 'પીએમ પોષણ' (PM POSHAN) રાખવામાં આવ્યું છે. UDISE+ શાળા ગણતરીના તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે આશરે ૧૦.૯ લાખ સંસ્થાઓમાં લગભગ ૧૦.૩૨ કરોડ બાળકોને આ યોજના હેઠળ ભોજન આપવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૧થી ૨૦૨૬ના સમયગાળા માટે આ યોજના માટે કુલ ૫૪,૦૬૧ કરોડ રૂપિયાનું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે. ભોજન તૈયાર કરવાના દૈનિક ખર્ચની વાત કરીએ તો, પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે ૬.૭૮ રૂપિયા અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે ૧૦.૧૭ રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. કરોડો બાળકોના વ્યાપને જોતા આ વિશ્વના સૌથી મોટા શાળા ભોજન કાર્યક્રમોમાંનો એક છે.

જોકે, આ પ્રભાવશાળી આંકડાઓની વચ્ચે એક મોટી ખામી પણ છે. આ યોજના હાલમાં ભારતમાં કુલ નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓમાંથી માત્ર ૪૧.૮ ટકા બાળકોને જ આવરી લે છે. બિનસહાયિત માન્યતા પ્રાપ્ત ખાનગી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા આશરે ૯.૫૮ કરોડ બાળકો, જે કુલ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાના ૩૯ ટકા છે, આ લાભથી સંપૂર્ણપણે વંચિત છે. કારણ કે યોજના માત્ર સરકારી અને સરકારી સહાય પ્રાપ્ત શાળાઓ માટે છે, તેથી ઓછી ફી ધરાવતી ખાનગી શાળાઓમાં ભણતા ગરીબ પરિવારોના બાળકોને આ સુવિધા મળતી નથી, જેઓની આર્થિક સ્થિતિ સરકારી શાળાના બાળકો જેવી જ હોય છે.

વર્ગખંડમાં આ ભોજનની અસર ઊંડી છે. જે બાળકને સવારે યોગ્ય નાસ્તો મળ્યો નથી, તે મોડી સવાર સુધી અભ્યાસમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકતું નથી. ભલે શિક્ષણની પદ્ધતિ કે પાઠ્યપુસ્તકો ગમે તેટલા શ્રેષ્ઠ હોય, પરંતુ ભૂખની સમસ્યાને કોઈ અભ્યાસક્રમ દૂર કરી શકતો નથી. દરરોજ મળતું ભરોસાપાત્ર બપોરનું ભોજન આ અડચણને દૂર કરે છે. આ ઉપરાંત, સંશોધનોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક અસર પણ જોવા મળી છે, જેમાં અલગ-અલગ જાતિ અને સમુદાયના બાળકો એકસાથે બેસીને ભોજન કરે છે, જે સામાજિક સમરસતા વધારે છે.