યવતમાળમાં દુકાળના મારથી ખેડૂતોનું સામૂહિક સ્થળાંતર, ગામડાં થયા વેરાન

મહારાષ્ટ્રના યવતમાળ જિલ્લામાં દુકાળની ગંભીર અસર જોવા મળી રહી છે, જેના કારણે દિવાળીના તહેવાર સમયે પણ અનેક ગામડાં નિર્જન બની ગયા છે. લોકોએ પોતાના ઘરોને તાળાં મારીને કામની શોધમાં અન્ય શહેરો તરફ સ્થળાંતર કર્યું છે. બીબીસી ગુજરાતીના ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટ મુજબ, જિલ્લાના પુસદ અને મહાગાંવ તાલુકાના અનેક ગામોમાં આવી જ દૃશ્ય જોવા મળ્યું હતું.

મહાગાંવ તાલુકાના વાકદ ઇજારા ગામની સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક છે. અહીંની અનેક શેરીઓ સાવ સુમસામ છે અને ગામના લગભગ ૬૦ ટકા ઘરો બંધ જોવા મળ્યા હતા. કેટલાક ઘરોની બહાર માત્ર વૃદ્ધો જ બેઠા હતા, જેઓ પોતાના સંતાનો અને પૌત્ર-પૌત્રીઓના પરત આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. દુકાળને કારણે ગામમાં કામની તક ન હોવાથી લોકોએ પુણે, મુંબઈ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોનો રસ્તો પકડ્યો છે, જ્યારે કેટલાક લોકો તેલંગાણામાં કપાસ વીણવા માટે ગયા છે.

આ દુકાળની સૌથી મોટી અસર ખેડૂતો પર પડી છે, જેઓ પોતાની જમીન હોવા છતાં ગામ છોડવા મજબૂર થયા છે. પ્રહલાદ રાઠોડ નામના ખેડૂત પાસે સાડાચાર એકર જમીન છે, પરંતુ આ વર્ષે ખેતરમાં કંઈ જ પાક્યું નથી. સોયાબીનનો પાક સંપૂર્ણપણે બળી ગયો છે અને કપાસના પાક પણ સુકાવા લાગ્યા છે. ખેતરમાં કંઈ જ ઉત્પાદન નહીં થાય તેવો અંદાજ આવતા જ તેમના પુત્ર વામે ઓગસ્ટ મહિનામાં જ પરિવાર સાથે પુણે જઈને મજૂરી કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. પ્રહલાદ રાઠોડના જણાવ્યા અનુસાર, ગામના તમામ ખેડૂતોની સ્થિતિ એકસરખી હોવાથી સ્થાનિક સ્તરે મજૂરીનું કામ પણ મળતું નથી, જેના કારણે ગામમાં ખાવા-પીવાનો કોઈ આધાર રહ્યો નથી. પ્રહલાદના બંને પુત્રો દિવાળી પછી ફરીથી રોજગારની શોધમાં બીજા ગામોમાં જવાના છે.

ગામના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ આવી જ કરુણ સ્થિતિ છે. ૫૦ વર્ષીય લલિતા રાઠોડના પતિ અને પુત્ર એક મહિના પહેલાં પુણે ગયા હતા. લલિતાએ જણાવ્યું કે દુકાળ એટલો ભયાનક છે કે અહીં કોઈ વ્યક્તિ ૨૦૦ રૂપિયા મજૂરી આપવા પણ તૈયાર નથી. તેમણે ઉમેર્યું કે પેટ ભરવા માટે તેમને પણ દિવાળી પછી પુણે જવું પડશે, જ્યાં તેઓ વાસણ માંજવાનું કે રસોઈનું કામ શોધશે, કારણ કે અહીં રહીને ભૂખ્યા મરવું શક્ય નથી.

યવતમાળ જિલ્લાના ગામોની રચના વસ્તી અને તાંડા એમ બે ભાગમાં વહેંચાયેલી હોય છે. વસ્તીમાં વિવિધ જાતિ-સમુદાય અને આદિવાસી લોકો રહે છે, જ્યારે તાંડામાં માત્ર બંજારા સમાજના લોકો વસવાટ કરે છે. વાકદ ઇજારા ગામમાં આદિવાસી અને દલિત સમુદાયના લોકો વસ્તીમાં રહે છે. રિપોર્ટ મુજબ, તાંડાના ઘરો તો બંધ હતા જ, પરંતુ વસ્તી વિસ્તારમાં પણ સ્થિતિ તેવી જ જોવા મળી હતી.

સ્થળાંતર કરી ગયેલા કેટલાક લોકો પરિવારના સભ્યોના મૃત્યુ જેવા કારણોસર કામચલાઉ રીતે પાછા આવ્યા છે. ગોકર્ણા કાંબળે ૧૫ દિવસ પહેલાં પુણેના નારાયણગાંવમાં કામ કરવા ગયા હતા, પરંતુ તેમની એક દીકરીના અકસ્માતમાં મૃત્યુ થતા તેઓ ગામમાં પરત ફર્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે પુણેમાં મજૂરીના દર ૨૦૦ થી ૩૦૦ રૂપિયા છે, પરંતુ કામની કોઈ નિશ્ચિતતા નથી. ક્યારેક ચાર દિવસ કામ મળે છે તો ક્યારેક આઠ દિવસ સુધી ઘરે બેસી રહેવું પડે છે. તેમની પાસે ખેતીની જમીન હોવા છતાં પાક ન થવાને કારણે તેમને સ્થળાંતર કરવું પડ્યું હતું અને તેઓ દિવાળી પછી ફરી પુણે જવાના છે.

આ વિસ્તારમાં કુદરતી સંસાધનો પણ સુકાઈ ગયા છે. નદીઓ અને નાળાંમાં પાણીનો અભાવ છે. બોરી ગામ પાસેથી વહેતા નાળામાં સામાન્ય રીતે ફેબ્રુઆરી મહિના સુધી પાણી રહેતું હતું, પરંતુ હવે તે નાળું અને આસપાસના તળાવો સંપૂર્ણપણે સુકાઈ ગયા છે. જમીનમાં મોટી તિરાડો પડી ગઈ છે. વરસાદ આધારિત ખેતરોમાં કપાસના છોડની ઊંચાઈ વધી નથી અને જીંડવાં પણ ફૂટ્યા નથી, જેના કારણે ખેતમજૂરો અને ખેડૂતો બંનેને સ્થળાંતર કરવાની નોબત આવી છે.

સરકારની કામગીરી પર સવાલો ઉઠાવતા ખેડૂત મનીષ જાધવે જણાવ્યું કે જો સરકારે અગાઉથી માઇક્રોપ્લાનિંગ કર્યું હોત અને ગામમાં મજૂરીનું કામ ઉપલબ્ધ કરાવ્યું હોત, તો ગામ આ રીતે વેરાન ન થયું હોત. તેમણે સરકારને પ્રશ્ન કર્યો કે જ્યારે અલ નીનોની અસર થવાની શક્યતા વિશે જાણકારી હતી, ત્યારે માત્ર કાગળ પર કાર્યવાહી કરવાને બદલે યોગ્ય આયોજન કેમ ન કરવામાં આવ્યું.