ICAR ના એક્વા વિલેજ મોડલથી મેઘાલયમાં માછલીનું ઉત્પાદન વધ્યું

ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવેલા 'એક્વા વિલેજ મોડલ'ને કારણે મેઘાલયના રિ-ભોઈ જિલ્લામાં માછલીના ઉત્પાદનમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. Mint દ્વારા સમીક્ષા કરવામાં આવેલા સરકારી ડેટા મુજબ, મેઘાલયમાં કાર્પ માછલીનું ઉત્પાદન વર્ષ ૨૦૨૫માં હેક્ટર દીઠ ૧.૫ ટન હતું, જે ૨૦૨૬માં વધીને ૪ ટન સુધી પહોંચી ગયું છે. આ સફળતા પાછળ ગુણવત્તાયુક્ત માછલીના બીજ, તૈયાર કરેલ પેલેટેડ ફીડ અને વૈજ્ઞાનિક સ્ટોકિંગ પદ્ધતિઓનો મુખ્ય ફાળો છે.

મેઘાલયના રિ-ભોઈ જિલ્લામાં મેજર કાર્પ માછલીની જાતોના સંવર્ધનને પ્રોત્સાહન આપવાની આ પહેલ હવે ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ ક્ષેત્ર માટે મત્સ્ય વિકાસના એક વ્યાપક મોડલ તરીકે ઉભરી આવવાની તૈયારીમાં છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સ્થાનિક માછલી ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા અને ટકાઉ એક્વાકલ્ચર પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે અમુર કોમન કાર્પ, ગોનિયસ અને સિલ્વર બાર્બ જેવી મુખ્ય કાર્પ જાતોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે.

કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણ વિભાગના સચિવ અને ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદના મહાનિર્દેશક એમ. એલ. જટના જણાવ્યા અનુસાર, એક્વા વિલેજ એ જટિલ વિકાસ પડકારોને ઉકેલવામાં ભારતીય કૃષિ સંશોધનની પરિવર્તનકારી ક્ષમતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે તેમનું ધ્યાન માત્ર ઉત્પાદકતા વધારવા પર જ નથી, પરંતુ સંકલિત, વિજ્ઞાન આધારિત આજીવિકા પ્રણાલીઓ બનાવવાનો છે જે સંશોધનને ખેડૂતો સાથે જોડે છે, ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવે છે અને સમુદાયો માટે ટકાઉ તકો ઊભી કરે છે.

આ એક્વા વિલેજ મોડલ માછલીના વધતા ઉત્પાદનને પોષણ સુરક્ષા, આજીવિકા વૈવિધ્યકરણ, મહિલાઓની આર્થિક ભાગીદારી, સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ અને ટકાઉ ગ્રામીણ વિકાસ જેવા અનેક વ્યાપક વિકાસના લક્ષ્યો સાથે જોડે છે. મેઘાલયમાં પાણી વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, પરંપરાગત રીતે એક્વાકલ્ચર ઉત્પાદકતા મર્યાદિત રહી છે. આ વૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે એક જ તળાવ વધુ માછલીઓ, આજીવિકાની બહેતર તકો અને ગ્રામીણ સાહસિકતા માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડી શકે છે.

નવેમ્બર ૨૦૨૫માં રિ-ભોઈ જિલ્લામાં અમલમાં મુકાયેલી આ પહેલ વૈજ્ઞાનિક માછલી ઉછેરને સંકલિત સંસાધન વ્યવસ્થાપન અને સામુદાયિક સહભાગિતા સાથે જોડે છે. આ મોડલ તળાવ વ્યવસ્થાપન અને બીજ ઉત્પાદનથી લઈને લણણી અને મૂલ્યવર્ધન સુધીની સમગ્ર વેલ્યુ ચેઈનને આવરી લે છે. તેમાં ભારતીય મુખ્ય કાર્પની સાથે અમુર કોમન કાર્પ, ગોનિયસ અને સિલ્વર બાર્બ જેવી જાતોના પોલીકલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે. અત્યાર સુધીમાં, આ મોડલે મુખ્યત્વે સ્થાનિક બજારોને સેવા આપી છે.

આ પહેલના પ્રારંભિક પ્રગતિના આધારે, હવે અન્ય જિલ્લાઓમાં અને ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યોમાં પ્રવૃત્તિઓનો વિસ્તાર કરવાની યોજના છે. આનો હેતુ ગરીબી ઘટાડવા, ખાદ્ય સુરક્ષા, લિંગ સમાનતા, યોગ્ય કામ અને જવાબદાર ઉત્પાદન સંબંધિત ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યોને હાંસલ કરવામાં મદદ કરવાનો છે. એમ. એલ. જટના જણાવ્યા મુજબ, ICAR સંસ્થાકીય સીમાઓથી બહાર જઈને આવા સ્કેલેબલ અને સ્થાનિક જરૂરિયાતો મુજબના નવીન પ્રયોગોને ભારતના આબોહવા-લક્ષી, સર્વસમાવેશી અને આત્મનિર્ભર કૃષિ ક્ષેત્રના વિઝનનો અભિન્ન ભાગ બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

આ મોડલના પ્રભાવને મહિલા ખેડૂત રોલેન્ડ મુખિમના અનુભવ દ્વારા સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે. તેમણે તેમના ૧,૦૦૦ ચોરસ મીટરના તળાવમાં માછલી ઉછેરની ઉત્પાદકતામાં સુધારો દર્શાવ્યો છે. રોલેન્ડ મુખિમના જણાવ્યા અનુસાર, અગાઉ તેમના તળાવમાં હેક્ટર દીઠ અંદાજે ૧.૪ ટન ઉત્પાદકતા નોંધાઈ હતી. હવે, હેક્ટર દીઠ ૧૦,૦૦૦ માછલીના બીજ અને અંદાજે ૧૧ મહિનાના સંવર્ધન પછી, માછલીઓનું સરેરાશ વજન ૪૫૦ ગ્રામ થયું છે. તેઓ હવે તેમના તળાવમાંથી ૩૪૦ થી ૪૦૦ કિલોગ્રામ અથવા હેક્ટર દીઠ અંદાજે ૩,૪૦૦ થી ૪,૦૦૦ કિલોગ્રામ લણણીની અપેક્ષા રાખે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે બહેતર પદ્ધતિઓ સાથે, તેઓ સમૃદ્ધ લણણીની આશા રાખે છે.

નિષ્ણાતોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ મોડલનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર માછલીનું ઉત્પાદન વધારવાનો જ નહીં પરંતુ ખેડૂતોની આવક અને આજીવિકામાં સુધારો કરવાનો પણ છે. ઈમ્ફાલની સેન્ટ્રલ એગ્રીકલ્ચર યુનિવર્સિટીના વાઈસ ચાન્સેલર અનુપમ મિશ્રાએ જણાવ્યું હતું કે, એક્વા વિલેજ એ માત્ર માછલીનું ઉત્પાદન વધારવા વિશે નથી; તે આજીવિકાને મજબૂત કરવા, મહિલાઓ અને યુવાનો માટે સાહસિક તકો ઊભી કરવા અને આદિવાસી સમુદાયોની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા વિશે છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આ મોડલ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે વૈજ્ઞાનિક નવીનતા, સંકલિત ખેતી અને સ્થાનિક જ્ઞાન એક ટકાઉ અને આત્મનિર્ભર ઉત્તર-પૂર્વના નિર્માણ માટે સાથે મળી શકે છે. આ સફળતાના આધારે, તેઓ આ મોડલને સમગ્ર મેઘાલય અને ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોમાં ફરીથી લાગુ કરશે. સેન્ટ્રલ એગ્રીકલ્ચર યુનિવર્સિટી, ઈમ્ફાલ, જે કૃષિ શિક્ષણ, સંશોધન અને ટેકનોલોજીના પ્રસારમાં ICAR સાથે ગાઢ સહયોગમાં કામ કરે છે, તે આ પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.