તમિલનાડુની હાથી ચેતવણી સિસ્ટમ અને બંદૂક નાબૂદી ઝુંબેશને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર

તમિલનાડુમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે હાથ ધરવામાં આવેલી ગેરકાયદેસર દેશી બંદૂકોની સ્વેચ્છિક સમર્પણ ઝુંબેશ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત હાથી ચેતવણી પ્રણાલીને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ મળી છે. તાજેતરમાં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે આ પુરસ્કારોનું વિતરણ કર્યું હતું.

હોસુર ફોરેસ્ટ ડિવિઝનમાં સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨માં 'ઓઝિપ્પોમ થુપ્પકકિયાઈ, કાપોમ યનાઈગલઈ' (ગેરકાયદેસર દેશી બંદૂકો નાબૂદ કરો, હાથીઓને બચાવો) નામની એક નવીન સંરક્ષણ ઝુંબેશ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ ઝુંબેશ ૨૦૨૨ દરમિયાન અન્ચેટ્ટી અને જવાલગીરી રેન્જમાં ગેરકાયદેસર ગોળીબારના કારણે હાથીઓના થયેલા બે સતત મૃત્યુ બાદ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ઓગસ્ટ ૨૦૨૪માં આ ઝુંબેશનો બીજો તીવ્ર તબક્કો હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો.

તત્કાલીન વાઇલ્ડલાઇફ વોર્ડન કે. કાર્તિકેયનીના જણાવ્યા મુજબ, આ અભિયાનમાં માત્ર કાયદાકીય અમલીકરણ પર આધાર રાખવાને બદલે લોકોની ભાગીદારી પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું. આ માટે સોશિયલ મીડિયા જાગૃતિ અભિયાન, સમાચારપત્રોમાં પ્રચાર, પત્રિકાઓનું વિતરણ, જાહેર જાહેરાતો, મોટરસાઇકલ રેલીઓ, ઘરે-ઘરે જઈને જાગૃતિ કાર્યક્રમો તેમજ પંચાયત પ્રમુખો અને ગામના વડીલો સાથે બેઠકો યોજવામાં આવી હતી.

વન વિભાગે એવી પણ જાહેરાત કરી હતી કે જાગૃતિ અભિયાન બાદ, છુપાયેલા શસ્ત્રો શોધવા માટે દૂરના વન ગામોમાં સ્નિફર ડોગ્સનો ઉપયોગ કરીને સઘન તપાસ કરવામાં આવશે. લોકોને જાણ કરવામાં આવી હતી કે દરોડા દરમિયાન કોઈપણ ગેરકાયદેસર હથિયાર મળી આવશે તો આર્મ્સ એક્ટ અને વાઇલ્ડલાઇફ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, ૧૯૭૨ હેઠળ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ પ્રયાસોના પરિણામે કુલ ૨૩૯ ગેરકાયદેસર દેશી બંદૂકો સ્વેચ્છાએ સોંપવામાં આવી હતી.

ઐતિહાસિક રીતે આ વિભાગ કુખ્યાત શિકારી અને સ્મગલર વીરપ્પનનો પ્રભાવ ધરાવતો હતો, જેના કારણે અહીં ગેરકાયદે શિકારની સમસ્યા હતી. જોકે હાથીદાંતના વ્યવસ્થિત શિકારમાં ઘટાડો થયો હતો, પરંતુ વન સીમાના ગામોમાં દેશી બંદૂકો હજુ પણ હાજર હતી અને તેનો ઉપયોગ વન્ય પ્રાણીઓના શિકાર માટે થતો હતો. આ ઝુંબેશ બાદ દેશી બંદૂકો દ્વારા થતો શિકાર ઘટ્યો છે અને વન વિભાગ પ્રત્યે લોકોનો વિશ્વાસ અને સહકાર વધ્યો છે. આ પહેલ માટે ઇન્ડિયન ફોરેસ્ટ સર્વિસ એસોસિએશન (IFSA) અને ઇન્ડિયન માસ્ટરમાઇન્ડ્સ દ્વારા વિશેષ જ્યુરી એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો છે, જે હાલમાં થંજવુર જિલ્લાના ફોરેસ્ટ ઓફિસર તરીકે કાર્યરત કે. કાર્તિકેયનીએ પ્રાપ્ત કર્યો છે.

બીજી તરફ, મુદુમાલાઈ લેન્ડસ્કેપમાં સમુદાય આધારિત સંરક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક મોનિટરિંગ માટે IFS અધિકારી એસ. સેનબગપ્રિયાને 'ઇકો-વોરિયર' એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે. એપ્રિલ ૨૦૧૮ થી ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૧ દરમિયાન મુદુમાલાઈ ટાઇગર રિઝર્વના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર તરીકે તેમણે ગામોના પુનઃસ્થાપન કાર્યક્રમોનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. પ્રથમ તબક્કામાં ૨૩૫ પરિવારો અને બીજા તબક્કાના ૨૫૫ પરિવારોમાંથી ૨૧૬ પરિવારોને ખસેડવામાં આવ્યા હતા. ત્રીજા તબક્કાના ૧૬૮ પરિવારોના પ્રસ્તાવ માટે નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA) પાસેથી ₹૧,૬૮૦ લાખ પ્રાપ્ત થયા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન કોઈ વાઘના મૃત્યુ કે શિકારની ઘટના નોંધાઈ નથી. તેમણે નીલગીરી જિલ્લા પોલીસના સહયોગથી ૮૫ ફિલ્ડ સ્ટાફને શસ્ત્ર તાલીમ પણ અપાવી હતી. આ સેવાઓ બદલ તેમને ૨૦૧૮માં વ્યક્તિગત શ્રેણીમાં WWF PATA બાગ મિત્ર એવોર્ડ મળ્યો હતો. હાલમાં તેઓ નીલગીરી તાહરના પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર છે.

આ ઉપરાંત, ટેકનોલોજીના શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ માટે એન. જયરાજને AI-આધારિત સર્વેલન્સ અને અર્લી-વોર્નિંગ સિસ્ટમ દાખલ કરવા બદલ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો છે. ધ હિંદુના અહેવાલ મુજબ આ તમામ પહેલો વન્યજીવ સંરક્ષણમાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ છે.