ઘરે બનાવેલા પોટાશ અને કાર્બાઈડ ગનથી ઈજાઓનું જોખમ વધ્યું

દિવાળી દરમિયાન પરંપરાગત ફટાકડાના વિકલ્પ તરીકે ઘરે બનાવેલા પોટાશ અને ગંધક આધારિત વિસ્ફોટકોનો ઉપયોગ વધતા ગંભીર ઈજાઓના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે. AIIMS દિલ્હીના ડૉક્ટરોએ આ પ્રકારના ઘરે બનાવેલા વિસ્ફોટકોથી થતી ઈજાઓ રોકવા માટે નિવારક પગલાં લેવાની અપીલ કરી છે.

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, સોશિયલ મીડિયા પર કાર્બાઈડ ગન સહિત ઘરે ફટાકડા બનાવવાની રીતો દર્શાવતા વીડિયો ફરતા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ વિસ્ફોટકોમાં પોટાશ (પોટેશિયમ ક્લોરેટ) અને ગંધક (સલ્ફર) જેવા મિશ્રણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. AIIMS ના પ્લાસ્ટિક, રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ એન્ડ બર્ન્સ સર્જરી વિભાગ અને ડો રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (RP) સેન્ટર ફોર ઓપ્થાલમિક સાયન્સના છેલ્લા બે વર્ષના ડેટા દર્શાવે છે કે પરંપરાગત ફટાકડા ઉપરાંત પોટાશ અને કાર્બાઈડ ગનથી થતી ઈજાઓના કિસ્સાઓ પણ નોંધાયા છે.

પ્લાસ્ટિક, રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ એન્ડ બર્ન્સ સર્જરી વિભાગના આંકડા મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૪ માં ફટાકડાથી થતી ૭૦ બર્ન ઈજાઓના કિસ્સાઓ નોંધાયા હતા, જ્યારે અલગથી ૧૭ કિસ્સાઓ પોટાશ સંબંધિત બર્ન ઈજાઓના હતા. વર્ષ ૨૦૨૫ માં આ સંખ્યા વધીને ફટાકડાથી થતી ૮૦ બર્ન ઈજાઓ અને પોટાશ સંબંધિત ૧૦ બર્ન ઈજાઓ સુધી પહોંચી છે. હોસ્પિટલના એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, અગાઉ વિભાગ માત્ર ફટાકડા, દીવા અને ઇલેક્ટ્રિકલ બર્નનો ડેટા નોંધતો હતો, પરંતુ હવે પોટાશ મિશ્રણથી થતી ઈજાઓ અલગથી નોંધવી પડી રહી છે.

આ સાથે જ, વર્ષ ૨૦૨૫ માં AIIMS ના RP સેન્ટર ફોર ઓપ્થાલમિક સાયન્સમાં દિવાળી દરમિયાન કાર્બાઈડ ગન સંબંધિત ૪૦ ઈજાઓના કિસ્સાઓ નોંધાયા હતા, જે એક પ્રથમ ઘટના છે. વર્ષ ૨૦૨૫ માં આંખની કુલ ૨૦૦ ઈજાઓના કિસ્સાઓ નોંધાયા હતા, જે વર્ષ ૨૦૨૪ ના ૧૬૦ ના આંકડા કરતા વધુ છે. હોસ્પિટલના અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, કાર્બાઈડ ગનથી થતી કુલ ઈજાઓમાંથી ૨૫% કિસ્સાઓ ગંભીર હતા. આ ઈજાઓનો સામનો કરનારા મોટાભાગના પીડિતો ૭ થી ૧૫ વર્ષની વયના છોકરાઓ હતા. કાર્બાઈડ ગનથી થતી મોટાભાગની ઈજાઓ ચહેરા અને આંખો પર થાય છે કારણ કે બાળકો તેને સળગાવતી વખતે નજીક ઝૂકે છે.

સફદરજંગ હોસ્પિટલના સાત વર્ષના ડેટા મુજબ, દિવાળી દરમિયાન નોંધાયેલા બર્ન કેસો વર્ષ ૨૦૧૯ ના ૧૪૫ થી વધીને ૨૦૨૪ માં ૨૧૬ થયા છે. કોવિડ-૧૯ ના વર્ષો દરમિયાન આ આંકડામાં ઘટાડો થયો હતો, પરંતુ ત્યારબાદ ફરી વધારો થયો છે. વર્ષ ૨૦૨૫ માં સફદરજંગ હોસ્પિટલના બર્ન્સ એન્ડ પ્લાસ્ટિક સર્જરી વિભાગે દિવાળી દરમિયાન ૨૧૬ બર્ન કેસ નોંધ્યા હતા, જેમાંથી ૧૯૮ ફટાકડાથી અને ૧૮ દીવાથી થયા હતા. આ હોસ્પિટલે પોટાશ સંબંધિત બર્નનો અલગ ડેટા આપ્યો નથી.

AIIMS ના ઓપ્થાલમોલોજીના પ્રોફેસર ડૉ. રાધિકા ટંડનનું કહેવું છે કે ગયા વર્ષે જોવા મળેલી ઈજાઓની પેટર્ન જોતા આ દિવાળી પહેલા નિવારક પગલાં લેવા જરૂરી છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ભૂતકાળમાં કાર્બાઈડ ગનનો ઉપયોગ ખેડૂતો દ્વારા ખેતરોમાંથી પ્રાણીઓને ડરાવવા માટે વધુ થતો હતો.

ડૉક્ટરોએ ચેતવણી આપી છે કે ઘરે બનાવેલા ફટાકડા અત્યંત જોખમી હોઈ શકે છે કારણ કે તેમનું રાસાયણિક બંધારણ, બનાવટ અને વિસ્ફોટક બળ નિયંત્રિત ફટાકડાની જેમ નિયમનબદ્ધ હોતું નથી. બાળકો અને યુવાનો જ્યારે આ ઉપકરણોને જોડવાનો અથવા સળગાવવાનો પ્રયાસ કરે છે ત્યારે તેઓ ખાસ કરીને સંવેદનશીલ હોય છે.