ગ્રીન ફટાકડા બનાવનાર મહિલા વૈજ્ઞાનિક હવે ધુમાડા રહિત દિવાળી માટે કામ કરી રહ્યા છે

ભારતમાં પરંપરાગત ફટાકડાથી થતા પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે પ્રથમ પેઢીના ગ્રીન ફટાકડા વિકસાવવામાં આવ્યા હતા, અને હવે તે જ દિશામાં આગળ વધીને ધુમાડા રહિત દિવાળી માટે નવી ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. ડૉ. સાધના રાયાલુ અને તેમના સહયોગીઓએ એક પેટન્ટ પ્લેટફોર્મ વિકસાવ્યું છે, જે ફટાકડા ટેકનોલોજીમાં આગામી સીમા બની શકે છે.

આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત નવ વર્ષ પહેલાં થઈ હતી, જ્યારે દિલ્હીમાં દિવાળી પછી હવા ઝેરી બની ગઈ હતી અને સમગ્ર ભારતમાં પ્રદૂષણ અંગે ચિંતા વધી હતી. ૨૦૧૭માં, તત્કાલીન કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને પર્યાવરણ મંત્રી ડૉ. હર્ષ વર્ધને ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો સમક્ષ એક પડકાર ફેંક્યો હતો. ડૉ. હર્ષ વર્ધન, જેઓ તાલીમબદ્ધ ENT સર્જન હતા, તેમનું માનવું હતું કે વિજ્ઞાન પરંપરાને જાળવી રાખવાની સાથે પર્યાવરણને થતું નુકસાન ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. આ પડકારના પરિણામે ફટાકડાની એક નવી શ્રેણી સામે આવી, જેને "ગ્રીન ફટાકડા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

NDTVના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૧૮માં ભારત દ્વારા ગ્રીન ફટાકડા વિકસાવવાના પ્રયાસો સફળ થયા હતા. ૨૯ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૮ના રોજ ડૉ. હર્ષ વર્ધને NDTV સાથે વાત કરતા જણાવ્યું હતું કે, ગ્રીન ફટાકડાના ઉત્પાદનની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જેની કિંમત લગભગ ૧૫ થી ૩૦ ટકા ઓછી હશે. આ ફટાકડામાં ૨૫ થી ૩૦ ટકા ઓછું પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (કણો) હશે અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ તથા NOx ની સંભાવનામાં ૫૦ ટકાનો ઘટાડો થશે. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે આ ફટાકડા પર્યાવરણ માટે ઓછા પ્રદૂષણકારક હશે અને દેશમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા ૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાના અર્થતંત્ર અને ૫ લાખ કામદારો ધરાવતા ઉદ્યોગો દ્વારા કોઈપણ ફેરફાર વગર હાલના સુવિધાઓમાં જ તેનું ઉત્પાદન કરી શકશે.

કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ (CSIR) ના વૈજ્ઞાનિકોએ આ પડકાર સ્વીકારીને ભારતની પ્રથમ પેઢીના ગ્રીન ફટાકડા વિકસાવ્યા હતા, જે પરંપરાગત ફટાકડાની સરખામણીમાં પ્રદૂષણમાં લગભગ ૩૦ ટકા ઘટાડો કરવા સક્ષમ હતા. આ શોધ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતી કારણ કે તે સમય સુધી ફટાકડા વાયુ પ્રદૂષણ, ખાસ કરીને શિયાળામાં ઉત્તર ભારતમાં વધતા પ્રદૂષણ માટે રાષ્ટ્રીય ચર્ચાનો વિષય બન્યા હતા. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોએ વારંવાર દર્શાવ્યું હતું કે મોટા પાયે ફટાકડા ફોડ્યા પછી પાર્ટિક્યુલેટ મેટર, સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડમાં ઉછાળો આવે છે.

આ પ્રથમ પેઢીના ગ્રીન ફટાકડાનું નેતૃત્વ નેશનલ એન્વાયરમેન્ટ એન્ડ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, નાગપુર (CSIR-NEERI) ના તત્કાલીન સિનિયર વૈજ્ઞાનિક ડૉ. સાધના રાયાલુની ટીમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ ફોર્મ્યુલેશનમાં બેરિયમ સહિતના ઝેરી ઘટકોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં આવ્યો હતો અને ખાસ એડિટિવ્સ તથા કેટાલિસ્ટનો ઉપયોગ કરીને પરંપરાગત ફટાકડાના રાસાયણિક બંધારણમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો.

હવે, ટેકનોલોજીના બીજા પેઢીના ફોર્મ્યુલેશન પર કામ થઈ રહ્યું છે, જે અદ્યતન રાસાયણિક બંધારણનો ઉપયોગ કરીને ઉત્સર્જનમાં ૫૦ થી ૬૦ ટકા સુધીનો ઘટાડો કરી શકે છે. આ દિશામાં આગળ વધવા માટે, CSIR એ ૨૦૨૫માં સ્વચ્છ ફટાકડાના પરીક્ષણ, પ્રમાણપત્ર અને સંશોધન માટે કેન્દ્રોની સ્થાપના કરી છે. ડૉ. રાયાલુનું ધ્યાન હવે 'કોલ્ડ ફાયરવર્કસ' જેવી ટેકનોલોજી તરફ વળ્યું છે, જે ધુમાડા રહિત દિવાળીના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

તેણે ગ્રીન ફટાકડાના વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.