ઉત્તર પ્રદેશમાં પાકના અવશેષોમાંથી બાયોગેસ બનાવવા માટે ૭૮ નવા પ્લાન્ટ સ્થપાશે

ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા પાકના અવશેષોનો આર્થિક સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે, જેના ભાગરૂપે રાજ્યમાં વધુ ૭૮ બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપવાની યોજના છે. એનડીટીવીના અહેવાલ મુજબ, કૃષિ વિભાગે એક પ્રેસ રિલીઝમાં જણાવ્યું છે કે હાલમાં રાજ્યમાં ૪૦ બાયોગેસ પ્લાન્ટ કાર્યરત છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખેતરોમાંથી સ્ટબલ એટલે કે પાકના અવશેષો એકત્રિત કરીને તેને કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ (સીબીજી) પ્લાન્ટમાં મોકલવાનો છે, જ્યાં તેનું રૂપાંતર બાયોગેસમાં કરવામાં આવે છે. પ્રક્રિયા બાદ વધેલા કાર્બનિક અવશેષોનો ઉપયોગ ખાતર તરીકે કરવામાં આવે છે.

બારાબંકી જિલ્લામાં આ પહેલ ખેડૂતો માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક સાબિત થઈ છે, જેનાથી લણણી પછી ખેતરો સાફ કરવામાં લાગતો સમય અને ખર્ચ બંનેમાં ઘટાડો થયો છે. હરખ બ્લોકના કરામત ખેડા ગામના ખેડૂત યોગેશ, જે ઘઉં, ડાંગર અને બટાકાની ખેતી કરે છે, તેમણે જણાવ્યું હતું કે સ્ટબલ સમયસર દૂર થવાથી તેઓ કોઈપણ વિલંબ વગર તેમના ખેતરોને આગામી પાક માટે તૈયાર કરી શકે છે. અગાઉ, ખેડૂતોએ ખેતર ઝડપથી સાફ કરવા માટે કાં તો અવશેષો દૂર કરવાનો ખર્ચ ભોગવવો પડતો હતો અથવા તેને બાળી નાખવા પડતા હતા. ટીકરા ગામના ખેડૂત બલરામે જણાવ્યું હતું કે એક એકર જમીનમાંથી સ્ટબલ સાફ કરવાનો ખર્ચ અંદાજે ₹૨,૫૦૦ થી ₹૩,૦૦૦ સુધીનો થતો હતો. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે હવે સ્ટબલને બાયોગેસ પ્લાન્ટ સુધી પહોંચાડવાથી ખેડૂતોને ખેતર સાફ કરવાનો ખર્ચ બચી જાય છે અને તેઓ પાકના અવશેષો બાળવાનું ટાળી શકે છે.

કૃષિ વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આ મોડેલ ગેટ્સ ફાઉન્ડેશનની ટેકનિકલ સપોર્ટ યુનિટ (ટીએસયુ) ના ટેકનિકલ સહયોગથી વિકસાવવામાં આવ્યું છે. આ સિસ્ટમમાં ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન (એફપીઓ), એગ્રીગેટર્સ અને સપ્લાય ચેઈનમાં સામેલ અન્ય સહભાગીઓને જોડવામાં આવ્યા છે. એફપીઓ અને એગ્રીગેટર્સ ખેતરોનું મેપિંગ કરવામાં, સંગ્રહના સમયપત્રકનું સંકલન કરવામાં અને લણણી પછી તરત જ સ્ટબલ દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. અવશેષોને કાપવા અને તેના બંડલ બનાવવા માટે સ્લેશર્સ, રેકર્સ અને બેલર્સ જેવા મશીનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેને કલેક્શન સેન્ટરો અને સીબીજી પ્લાન્ટમાં મોકલવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાથી સ્ટબલ કાપવા, એકત્રિત કરવા, બેલિંગ કરવા, પરિવહન અને પ્રોસેસિંગના ક્ષેત્રમાં રોજગારીનું સર્જન પણ થયું છે.

બારાબંકીના દેવા રોડ પર આવેલો સીબીજી પ્લાન્ટ દરરોજ આશરે ૧૫૦ ટન સ્ટબલ પ્રોસેસ કરે છે અને દરરોજ આશરે ૧૫,૦૦૦ થી ૧૯,૦૦૦ કિલો બાયોગેસનું ઉત્પાદન કરે છે. આ પ્લાન્ટમાં ડાંગર અને મકાઈના અવશેષોનો ઉપયોગ થાય છે, જેનો ઉપયોગ પશુઓના ઘાસચારા તરીકે મર્યાદિત છે કારણ કે તેમાં સિલિકાનું પ્રમાણ પ્રમાણમાં વધારે હોય છે. બારાબંકીના કૃષિ નાયબ નિયામક ઉમેશ કુમાર સાહે જણાવ્યું હતું કે દેવા રોડ અને હૈદરગઢ ખાતેના સીબીજી પ્લાન્ટને કારણે હરખ, હૈદરગઢ, ફતેહપુર અને રામનગર બ્લોકમાં સ્ટબલ એકત્રીકરણનો વ્યાપ વધ્યો છે. આ પહેલથી માત્ર ખેડૂતોને આર્થિક લાભ જ નથી મળતો પરંતુ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતા સ્ટબલ બાળવાની પ્રથામાં પણ ઘટાડો નોંધાયો છે.

ઉત્તર પ્રદેશ ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય છે અને કૃષિ ક્ષેત્રે દેશમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે. રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થામાં ખેતીનો મોટો ફાળો છે, જ્યાં ડાંગર અને ઘઉં મુખ્ય પાક તરીકે લેવામાં આવે છે. ભૂતકાળમાં, લણણી પછીના અવશેષોના નિકાલ માટે ખેડૂતો દ્વારા સ્ટબલ બાળવાની પ્રથાને કારણે વાયુ પ્રદૂષણની ગંભીર સમસ્યાઓ સર્જાતી હતી, જેને નિયંત્રિત કરવા માટે સરકાર દ્વારા વિવિધ સ્તરે પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.