છેલ્લા ૧૨ વર્ષમાં ભારતમાં અત્યંત ગરીબીમાં મોટો ઘટાડો થયો

વર્લ્ડ બેંકના ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના ગરીબી અને ઇક્વિટી બ્રીફ અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં છેલ્લા ૧૨ વર્ષ દરમિયાન અત્યંત ગરીબીના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન અત્યંત ગરીબીમાં રહેતી વસ્તી ૨૭.૧ ટકાથી ઘટીને માત્ર ૨.૬ ટકા પર આવી ગઈ છે. અહેવાલ જણાવે છે કે વર્ષ ૨૦૧૧ થી ૨૦૨૩ વચ્ચે અંદાજે ૪૯.૬ કરોડ લોકોને ગરીબીમાંથી બહાર લાવવામાં સફળતા મળી છે.

વર્લ્ડ બેંક દ્વારા આ પ્રગતિને વિશ્વના સૌથી ઝડપી ગરીબી ઘટાડાના કિસ્સાઓમાંના એક તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. સંસ્થાએ નોંધ્યું છે કે ભારતે નાણાકીય અને બિન-નાણાકીય એમ બંને માપદંડોમાં ગરીબી ઘટાડવામાં સુધારો નોંધાવ્યો છે. ગરીબીમાં આ ઘટાડા માટે મુખ્યત્વે મજબૂત વપરાશ વૃદ્ધિ, રોજગારીમાં વધારો, ખાસ કરીને મહિલાઓમાં વધતી જતી રોજગારી અને ખાદ્ય સબસિડી સહિતના વિસ્તૃત સામાજિક હસ્તાંતરણોને જવાબદાર ગણાવવામાં આવ્યા છે.

અહેવાલમાં અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ આંકડાકીય માહિતી પણ આપવામાં આવી છે. ૨૦૨૧ની ખરીદશક્તિ સમાનતા (PPP) મુજબ, જે દરરોજ ૪.૨૦ યુએસ ડોલરના નીચલા-મધ્યમ આવક ધરાવતા ગરીબી રેખા હેઠળ રહેતા લોકોનું પ્રમાણ હતું, તે આ સમયગાળા દરમિયાન ૫૭.૭ ટકાથી ઘટીને ૧૬.૧ ટકા થઈ ગયું છે. વર્લ્ડ બેંકના અંદાજો મુજબ, ગરીબીમાં આ ઘટાડો ભવિષ્યમાં પણ ચાલુ રહેશે, જોકે તેની ગતિ ધીમી હોઈ શકે છે. અહેવાલમાં એવી આગાહી કરવામાં આવી છે કે ૪.૨૦ ડોલરની મર્યાદા પર ગરીબીનો દર ૨૦૨૬માં ૧૪.૨ ટકાથી ઘટીને ૨૦૨૮ સુધીમાં ૧૨.૧ ટકા થઈ શકે છે. જોકે, સંસ્થાએ સાવચેત કર્યું છે કે આ માઇક્રોસિમ્યુલેશન પર આધારિત સૂચક અંદાજો છે અને નવા લેબર માર્કેટ તથા મેક્રોઇકોનોમિક ડેટા ઉપલબ્ધ થતા તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.

બિન-નાણાકીય ગરીબીમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ઓક્સફર્ડ પોવર્ટી એન્ડ હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇનિશિયેટિવના મલ્ટિડાયમેન્શનલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ દ્વારા માપવામાં આવેલી ગરીબીનો દર ૨૦૦૫-૦૬માં ૫૩.૮ ટકા હતો, જે ૨૦૧૯-૨૧માં ઘટીને ૧૬.૪ ટકા થયો છે. જ્યારે વર્લ્ડ બેંકના પોતાના મલ્ટિડાયમેન્શનલ ગરીબી માપદંડ મુજબ ૨૦૨૨-૨૩માં આ દર ૧૫.૫ ટકા હતો.

રોજગારીના ક્ષેત્રે પણ મોટા ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. વર્ષ ૨૦૧૭ થી ૨૦૨૩ વચ્ચે રોજગારીમાં અંદાજે ૧૩.૪ કરોડ લોકોનો વધારો થયો છે, જે કાર્યકારી વયની વસ્તીના વૃદ્ધિ દર કરતા લગભગ બમણો છે. આ વધારાનો મોટો હિસ્સો ગ્રામીણ મહિલાઓના સવેતન રોજગારમાં પ્રવેશવાથી આવ્યો છે. તેમ છતાં, અહેવાલમાં પ્રાદેશિક અને રોજગાર સંબંધિત પડકારો પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ભારતના ગરીબ વસ્તીના આશરે ૫૭ ટકા લોકો ઉત્તર પ્રદેશથી પશ્ચિમ બંગાળ સુધીના સતત વિસ્તરેલા પટ્ટામાં કેન્દ્રિત છે, તેથી ગરીબી ઘટાડવા માટે આ રાજ્યોમાં ઉત્પાદક રોજગારીની તકો ઊભી કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.

યુવા બેરોજગારીના સંદર્ભમાં ચિંતાજનક આંકડા પણ સામે આવ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ના પ્રથમ ત્રિમાસિકથી નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ના પ્રથમ ત્રિમાસિક દરમિયાન યુવા બેરોજગારી ૧૪.૬ ટકાથી વધીને ૧૫.૯ ટકા થઈ છે, જેમાં ખાસ કરીને ગ્રામીણ યુવતીઓમાં આ વધારો જોવા મળ્યો છે. વાસ્તવિક આવકમાં પણ કોઈ ખાસ ફેરફાર થયો નથી, કારણ કે રોજગારીનો વધારો પ્રમાણમાં ઓછી ઉત્પાદકતા ધરાવતી પ્રવૃત્તિઓમાં કેન્દ્રિત રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં આર્થિક અસમાનતા પણ જોવા મળે છે, જ્યાં ટોચના ૧૦ ટકા લોકો નીચેના ૧૦ ટકા લોકો કરતા ૧૩ ગણી વધુ આવક મેળવે છે.

અહેવાલમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ગરીબીના અંદાજો ઘર વપરાશ સર્વેક્ષણો પર આધારિત છે. સંસ્થાએ સાવચેતી આપતા જણાવ્યું છે કે તાજેતરના કેટલાક લાભો કદાચ વાસ્તવિક કલ્યાણ સુધારાઓની સાથે સાથે માપણી પદ્ધતિમાં થયેલા સુધારાઓને પણ પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે.