ગુજરાતી નવા વર્ષે 'સબરસ' ખરીદવાની પરંપરા અને અગરિયાઓનું જીવન

ગુજરાતમાં દિવાળીના બીજા દિવસે, એટલે કે નવા વર્ષની સવારે લોકો દ્વારા 'સબરસ' તરીકે ઓળખાતા ખડક મીઠાની ખરીદી કરવાની એક વિશેષ પરંપરા છે. આ પરંપરા પાછળ એવી માન્યતા રહેલી છે કે નવા વર્ષના પ્રથમ દિવસે સૂર્યોદય પહેલા મીઠું ખરીદવાથી અને વેચવાથી ઘરમાં સુખ-સમૃદ્ધિ આવે છે. વિલિયમ ડી. ક્રમ્પના 'એન્સાયક્લોપીડિયા ઓફ ન્યૂ યર્સ હોલિડેઝ વર્લ્ડવાઈડ' મુજબ, વિશ્વભરમાં વસતા ગુજરાતીઓ નવા વર્ષની ઉજવણી કરે છે અને આ દિવસે મીઠાની ખરીદીને અત્યંત શુભ માને છે. જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અમદાવાદ જેવા શહેરોમાં ગલીઓમાં ફરીને 'સબરસ'ની બૂમો પાડતા ફેરિયાઓની આ જૂની પરંપરા હવે ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહી છે.

બીબીસી ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, 'સબરસ' શબ્દનો અર્થ મીઠું થાય છે, જેને સંસ્કૃતમાં 'લવણ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ અંગે ભગવદગોમંડળમાં પણ ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. ફોટોગ્રાફર અને પત્રકાર અંબુભાઈ પટેલના મતે, નવા વર્ષના દિવસે ઘરના ઉંબરે મીઠું મૂકવાની આ પ્રથા માત્ર એક માન્યતા છે, તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ નથી. 'ગંતર' સંસ્થાના પ્રમુખ સુખદેવ પટેલ સમજાવે છે કે સબરસ એ જીવનના સ્વાદ અને સારના પ્રતીકાત્મક આદાન-પ્રદાનનું માધ્યમ છે. ગુજરાત વિદ્યાપીઠના પ્રોફેસર ડૉ. અશ્વિનકુમાર જણાવે છે કે ભૂતકાળમાં ફેરિયાઓ લારીઓમાં આખા મીઠાના ગાંગડા વેચતા હતા અને શહેરના લોકો માટે આ એક સામાન્ય અને શુભ ખરીદી ગણાતી હતી. આજે પણ લગ્ન પ્રસંગો, ગણેશ સ્થાપના અને ગૃહપ્રવેશ જેવા શુભ કાર્યોમાં આખા મીઠાના ગાંગડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

આ પરંપરા પાછળનો મુખ્ય આધાર ગુજરાતના અગરિયાઓ છે. દિવાળી પૂરી થયા બાદ, આ અગરિયાઓ કચ્છના નાના રણમાં આઠ મહિના માટે સ્થળાંતર કરે છે જેથી મીઠું પકવી શકાય. ભારતનું કુલ ૮૭.૪ ટકા મીઠું ગુજરાતમાં ઉત્પાદિત થાય છે, જે દેશની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મોટો ફાળો આપે છે. કચ્છના નાના રણમાં મીઠું પકવતા અગરિયાઓ પોતાના કામ દરમિયાન મીઠા વિશેના લોકગીતો ગાય છે. તેમના બાળકો માટે તો મીઠાના આ ગાંગડા રમકડાં સમાન હોય છે. આ અગરિયાઓનું જીવન અત્યંત કઠિન હોય છે, છતાં તેઓ વર્ષોથી આ વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા રહીને દેશ માટે મીઠું પકવવાનું કાર્ય કરે છે.

બંધારણીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૪૬ હેઠળ મીઠાને સાતમી અનુસૂચિની યુનિયન લિસ્ટમાં ૫૮મા ક્રમે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે મીઠું એ દેશ માટે કેટલી મહત્વની ચીજવસ્તુ છે. એક તરફ શહેરોમાં સબરસ ખરીદવાની પરંપરા ધીમે ધીમે ઓછી થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ રણની અંદર અગરિયાઓનું જીવન આજે પણ મીઠાની આસપાસ જ ફરે છે. સબરસ માત્ર એક ખાદ્ય પદાર્થ નથી, પરંતુ તે ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનું એક અભિન્ન અંગ છે, જે વર્ષોથી નવા વર્ષની શરૂઆતમાં લોકોના જીવનમાં મીઠાશ લાવવાની આશા સાથે જોડાયેલું રહ્યું છે. અગરિયાઓ દ્વારા પકવવામાં આવતું આ મીઠું જ્યારે લોકોના ઘરોમાં પહોંચે છે, ત્યારે તે માત્ર એક જરૂરિયાત નથી રહેતી, પરંતુ એક શુભ શુકન તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે.

ઐતિહાસિક રીતે, મીઠું ભારતની અર્થવ્યવસ્થા અને સામાજિક જીવનમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. અગરિયા સમુદાય પરંપરાગત રીતે મીઠાના ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે અને કચ્છનું નાનું રણ તેમના માટે કાર્યક્ષેત્ર રહ્યું છે. આ સમુદાયે પેઢી દર પેઢી મીઠું પકવવાની કળાને જીવંત રાખી છે. અગાઉના સમયમાં મીઠાનું મહત્વ માત્ર રસોઈ પૂરતું સીમિત ન રહેતા, તે ધાર્મિક અને સામાજિક વિધિઓમાં પણ અનિવાર્ય ગણાતું હતું. આજે પણ જ્યારે લોકો નવા વર્ષે સબરસ ખરીદે છે, ત્યારે તેઓ અજાણતા જ આ અગરિયાઓની મહેનત અને પરંપરાને સન્માન આપી રહ્યા હોય છે.