દક્ષિણ મહાસાગરના ભારતીય ક્ષેત્રમાં ઓક્સિજનના સ્તરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો

દક્ષિણ મહાસાગરના ભારતીય ક્ષેત્રમાં (ISSO) છેલ્લા ત્રણ દાયકા દરમિયાન ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ગોવા સ્થિત સંસ્થાના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં આ બાબત બહાર આવી છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે જ્યારે વિશ્વના અન્ય મહાસાગરોમાં ઓક્સિજનના સ્તરમાં ઘટાડો થવાની પ્રવૃત્તિ જોવા મળી રહી છે, ત્યારે ભારતીય ક્ષેત્રમાં આ વિપરીત વલણ જોવા મળ્યું છે.

નેશનલ સેન્ટર ફોર પોલર એન્ડ ઓશન રિસર્ચ (NCPOR), ગોવા ના સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવેલા આ અભ્યાસ મુજબ, ૧૯૯૩ થી ૨૦૨૫ વચ્ચે દક્ષિણ મહાસાગરના ભારતીય ક્ષેત્રમાં ઓક્સિજનેશનની પ્રક્રિયા તેજ બની છે. ખાસ કરીને ધ્રુવીય (Polar) અને એન્ટાર્કટિક ઝોનમાં આ વધારો વધુ જોવા મળ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકો આ વધારા માટે મુખ્યત્વે 'ઓશન વેન્ટિલેશન'ની પ્રક્રિયાને જવાબદાર માને છે, જે દરમિયાન સપાટીના પાણીનું મિશ્રણ થઈને મહાસાગરના ઊંડાણવાળા ભાગોમાં વહન થાય છે અને ત્યાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ફરીથી વધે છે.

PTI ના અહેવાલ મુજબ, NCPOR ના ડાયરેક્ટર ડૉ. થમ્બન મેલોથ જણાવ્યું હતું કે, દક્ષિણ મહાસાગર વૈશ્વિક મહાસાગરના મુખ્ય 'ફેફસાં' તરીકે કાર્ય કરે છે અને તે વૈશ્વિક ગરમી, કાર્બન, પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનના નિયમનમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી, તેના પરિભ્રમણ અને વેન્ટિલેશનમાં થતા ફેરફારો વૈશ્વિક મહાસાગરના ઓક્સિજનના જથ્થા પર અસર કરી શકે છે.

'એન્વાયરમેન્ટલ રિસર્ચ લેટર્સ' જર્નલમાં ૩૦ ઓક્ટોબરના રોજ પ્રકાશિત થયેલા આ સંશોધન પત્રમાં જણાવ્યું છે કે, સંશોધકોએ ૨૦૧૧ અને ૨૦૨૫ ના જહાજ આધારિત અવલોકનો તેમજ ૧૯૯૩ થી ૨૦૨૫ સુધીના સેટેલાઇટ અને ઓશન રીએનાલિસિસ ડેટાસેટ્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઓક્સિજનના સ્તરમાં સૌથી મોટો વધારો ૩૦૦ થી ૨,૦૦૦ મીટરની ઊંડાઈ પરના મધ્યવર્તી પાણીમાં થયો છે. એન્ટાર્કટિક ઝોનમાં વાર્ષિક ૨.૩૭ માઇક્રોમોલ્સ પ્રતિ કિલોગ્રામ અને ધ્રુવીય ઝોનમાં વાર્ષિક ૧.૪૧ માઇક્રોમોલ્સ પ્રતિ કિલોગ્રામનો વધારો નોંધાયો છે. એન્ટાર્કટિક ઝોનમાં ૨,૦૦૦ થી ૫,૦૦૦ મીટરની ઊંડાઈ પરના ઊંડા પાણીમાં પણ વાર્ષિક આશરે ૧.૯૫ માઇક્રોમોલ્સ પ્રતિ કિલોગ્રામનો વધારો જોવા મળ્યો છે.

૫૭.૫ ડિગ્રી પૂર્વ રેખાંશ પરના અવલોકનો દર્શાવે છે કે ૨૦૧૧ ની સરખામણીમાં ૨૦૨૫ માં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું સ્તર ઊંચું હતું. મધ્યવર્તી સ્તરોમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ૨૦૧૧ માં ૪.૫ મિલી પ્રતિ લિટર હતું જે ૨૦૨૫ માં વધીને આશરે ૫.૫ મિલી પ્રતિ લિટર થયું છે. આ ઉપરાંત, અભ્યાસમાં ૨૦૧૧ થી ૨૦૨૫ વચ્ચે શિયાળાના પાણીના સ્તરના દક્ષિણ તરફ લગભગ પાંચ અક્ષાંશ જેટલા પીછેહઠ કરી હોવાનું પણ નોંધવામાં આવ્યું છે, જે આ પ્રદેશના મહાસાગરના માળખામાં ફેરફાર સૂચવે છે.

અભ્યાસ મુજબ, વધતી ગરમી અને ક્ષારતાને કારણે મહાસાગરનું સ્તર (stratification) નબળું પડ્યું છે, જેનાથી પાણીનું ઊભું વિનિમય વધ્યું છે. NCPOR ના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. સાબુ પી એ જણાવ્યું હતું કે, ઓક્સિજનના ઉપયોગમાં થયેલો ઘટાડો એ સાબિત કરે છે કે વેન્ટિલેશનમાં વધારો એ ઓક્સિજન વધારાનું મુખ્ય કારણ છે. એન્ટાર્કટિક ઝોનમાં ક્લોરોફિલ અને સિલિકેટના સ્તરમાં વધારો પણ જોવા મળ્યો છે, જે સૂચવે છે કે જૈવિક ઉત્પાદનમાં વધારો પણ સપાટીના પાણીમાં ઓક્સિજન વધારવામાં મદદરૂપ થયો હોઈ શકે છે. સેડિમેન્ટરી રેકોર્ડ્સના આધારે, આ ક્ષેત્રના મધ્યવર્તી પાણીમાં ઓક્સિજનનું સ્તર હાલમાં છેલ્લા આશરે ૮૦,૦૦૦ વર્ષના કુદરતી રેન્જમાં ઊંચા સ્તરે છે.

NCPOR ના પ્રોજેક્ટ સાયન્ટિસ્ટ અને આ પેપરના મુખ્ય લેખક ડૉ. વિષ્ણુ નારાયણન નમ્પુથીરીએ જણાવ્યું હતું કે, ૧૪ વર્ષના અંતરે લેવામાં આવેલા આ બે અવલોકનો સ્નેપશોટ સમાન છે, પરંતુ તે રીએનાલિસિસ ડેટાસેટ્સ દ્વારા ઓળખવામાં આવેલા લાંબા ગાળાના વલણો સાથે સુસંગત છે. NCPOR ના ગ્રુપ ડાયરેક્ટર ડૉ. રાહુલ મોહને ઉમેર્યું હતું કે, ઓક્સિજનના ફેરફારોના માર્ગો અને દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ તથા આબોહવા પર તેની અસરોને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે આર્ગો ફ્લોટ્સનો ઉપયોગ અને વારંવાર હાઇડ્રોગ્રાફિક સર્વે જેવા સતત અવલોકનો જરૂરી છે.