લીલી મરચાની ખેતી દ્વારા ખેડૂતો પોતાની આવક વધારી શકે છે

પરંપરાગત પાકોની સાથે વધારાની કમાણીના વિકલ્પો શોધતા ખેડૂતો માટે લીલી મરચાની ખેતી એક ઉત્તમ પસંદગી બની શકે છે. આ પાકની ખાસિયત એ છે કે બજારમાં તેની માંગ આખું વર્ષ રહે છે, જેના કારણે ખેડૂતો તેને સ્થાનિક બજારથી લઈને મોટી મંડીઓ સુધી વેચી શકે છે. આ ઉપરાંત, પાક તૈયાર થયા પછી ખેડૂતો અનેક વખત તેની લણણી કરી શકે છે, જે આવકના સ્થિર સ્ત્રોત તરીકે કામ કરે છે.

આજતકના અહેવાલ મુજબ, લીલી મરચાની ખેતી નાના અને મોટા બંને પ્રકારના ખેડૂતો કરી શકે છે. જે ખેડૂતો શરૂઆતમાં આ પાક અજમાવવા માંગતા હોય, તેઓ પોતાના ખેતરના એક નાના ભાગમાં ખેતી કરીને બજારની સ્થિતિ અને ઉત્પાદનનો અનુભવ મેળવી શકે છે. આ પાક માટે સારી નિકાસ ધરાવતી દોમટ જમીન સૌથી વધુ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. ખેતરમાં પાણી ભરાઈ રહેવાથી છોડના મૂળ ખરાબ થઈ શકે છે, તેથી ખેતર તૈયાર કરતી વખતે પાણીના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી અનિવાર્ય છે.

ખેતીમાં બીજની જાતની પસંદગી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ખેડૂતો કાશી રત્ન, કાશી જમુના, અરુણ-૯૯ અને VNR-૬૦૧૩ જેવી હાઇબ્રિડ અને સુધારેલી જાતોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. આ જાતોમાં ઉત્પાદન વધુ મળે છે અને કેટલાક રોગો સામે લડવાની ક્ષમતા વધુ હોય છે. જોકે, દરેક વિસ્તાર માટે દરેક જાત યોગ્ય હોતી નથી, તેથી બીજ ખરીદતા પહેલા સ્થાનિક કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર અથવા કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

ખેતીની પ્રક્રિયાની શરૂઆત નર્સરીમાં બીજ વાવીને છોડ તૈયાર કરવાથી થાય છે. આ માટે પ્રમાણિત અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બીજ પસંદ કરવા જોઈએ. નર્સરીમાં છોડને જરૂરિયાત મુજબ પાણી આપવું અને તેમને જીવાત તથા રોગોથી બચાવવા જોઈએ. સામાન્ય રીતે ૩૦ થી ૩૫ દિવસમાં સ્વસ્થ છોડ ખેતરમાં રોપવા માટે તૈયાર થઈ જાય છે. રોપણી કરતી વખતે છોડ વચ્ચે યોગ્ય અંતર રાખવું જોઈએ જેથી તેમને વિકાસ માટે પૂરતી જગ્યા મળી રહે.

ખેતરમાં રોપણી કર્યા પછી નિયમિત દેખભાળ રાખવી જરૂરી છે. નીંદણ દૂર કરવા માટે સમયાંતરે નિરઈ-ગુડાઈ કરવી જોઈએ, જેથી નીંદણ છોડના પોષક તત્વો ન ખેંચી લે. સિંચાઈની પદ્ધતિ જમીન અને હવામાન મુજબ રાખવી જોઈએ. ખાસ કરીને જ્યારે ફૂલ આવે અને ફળ બને ત્યારે પાણીની કમી ન થવી જોઈએ, પરંતુ સાથે સાથે ખેતરમાં પાણી ભરાઈ રહેવું જોઈએ નહીં. ખાતર અને પોષક તત્વોનો ઉપયોગ જમીનની તપાસ અને નિષ્ણાતોની સલાહ મુજબ કરવો જોઈએ.

રોપણીના આશરે ૫૦ થી ૬૦ દિવસ પછી છોડમાં ફળ આવવાનું શરૂ થાય છે. આ સમયગાળો પસંદ કરેલી જાત, હવામાન અને ખેતીની પદ્ધતિ મુજબ બદલાઈ શકે છે. જ્યારે મરચાં પૂરેપૂરા વિકસિત થાય અને બજારમાં વેચવા યોગ્ય બને ત્યારે તેની લણણી કરવી જોઈએ. લણણી કરતી વખતે ફળને સાવધાનીપૂર્વક તોડવા જોઈએ જેથી ડાળીઓ કે અન્ય પાકને નુકસાન ન થાય.

લીલી મરચાની ખેતીનો મોટો ફાયદો એ છે કે તેની લણણી એકસાથે કરવાની જરૂર પડતી નથી. પાકની સ્થિતિ મુજબ ખેડૂતો દર અઠવાડિયે અથવા ૮ થી ૧૦ દિવસના અંતરે મરચાં તોડી શકે છે. જો યોગ્ય દેખભાળ અને અનુકૂળ હવામાન હોય, તો અનેક મહિનાઓ સુધી લણણી ચાલુ રહી શકે છે, જેનાથી ખેડૂતો અલગ-અલગ સમયે ઉત્પાદન બજારમાં વેચી શકે છે. જોકે, ઉત્પાદન કેટલા સમય સુધી મળશે તેનો આધાર જાત, હવામાન અને પાકની તંદુરસ્તી પર રહેલો છે.

ઉત્પાદન ક્ષમતાની વાત કરીએ તો, સામાન્ય જાતો દ્વારા પ્રતિ હેક્ટર ૨૦૦ થી ૨૫૦ ક્વિન્ટલ ઉત્પાદન મળી શકે છે. જ્યારે સુધારેલી જાતો અને શ્રેષ્ઠ દેખભાળ સાથે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં ઉત્પાદન ૩૦૦ થી ૪૦૦ ક્વિન્ટલ પ્રતિ હેક્ટર સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે, આ મહત્તમ સંભવિત ઉત્પાદન છે અને તેની કોઈ ગેરંટી નથી. વાસ્તવિક ઉત્પાદન જમીન, બીજ, હવામાન, સિંચાઈ, ખાતર અને જીવાત નિયંત્રણ પર આધાર રાખે છે.

ખર્ચ અને કમાણીના હિસાબમાં બીજ, નર્સરી, ખેતરની તૈયારી, ખાતર, સિંચાઈ, મજૂરી, જીવાત નિયંત્રણ, લણણી, પેકિંગ અને પરિવહનનો ખર્ચ સામેલ થાય છે. અલગ-અલગ વિસ્તારો મુજબ આ ખર્ચ બદલાઈ શકે છે. કૃષિ અભ્યાસો મુજબ પ્રતિ હેક્ટર ખર્ચ આશરે ₹૧.૩ લાખથી ₹૩.૩ લાખ કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે. કમાણીનો અંદાજ લગાવવા માટે, જો એક હેક્ટરમાં ૨૫૦ ક્વિન્ટલ (૨૫,૦૦૦ કિલો) મરચાં પેદા થાય અને સરેરાશ ₹૪૦ પ્રતિ કિલો ભાવ મળે, તો કુલ વેચાણ ₹૧૦ લાખ થાય. આ રકમમાંથી ખેતી, લણણી, પેકિંગ અને પરિવહનનો ખર્ચ બાદ કર્યા પછી જ વાસ્તવિક નફો જાણી શકાય છે. બજારના ભાવમાં વધ-ઘટ થવાથી કમાણીમાં પણ ફેરફાર થઈ શકે છે.