આઈઆઈટી મદ્રાસ અને ગુવાહાટી યુનિવર્સિટીએ ચોમાસાના આગમનને ઓળખવાની નવી પદ્ધતિ વિકસાવી

આઈઆઈટી મદ્રાસ અને અસમના ગુવાહાટી યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ એક એવી નવી પદ્ધતિ વિકસાવી છે જે ચોક્કસ રીતે ઓળખી શકે છે કે ચોમાસું ક્યારે કોઈ ચોક્કસ સ્થળ પર પહોંચ્યું છે. NDTVના અહેવાલ મુજબ, સંશોધકોએ એક 'ક્લાઈમેટ-નેટવર્ક' અભિગમ તૈયાર કર્યો છે, જે ટૂંકા ગાળાના સ્થાનિક વરસાદના સમયગાળા અને મોટા પાયે, સતત ચાલતા ચોમાસાના તંત્ર વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરી શકે છે. આ સંશોધન દ્વારા એ જાણી શકાશે કે ચોમાસું ક્યારે કોઈ ચોક્કસ લોકેશન પર આવી શકે છે.

આઈઆઈટી મદ્રાસ દ્વારા NDTV સાથે શેર કરવામાં આવેલી પ્રેસ રિલીઝમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, આ અભ્યાસ ભારતભરમાં સ્થાનિક વરસાદના આગમનના ક્લસ્ટરો કેવી રીતે એક વિશાળ અને પરસ્પર જોડાયેલી સિસ્ટમમાં રૂપાંતરિત થાય છે તેના પર નજર રાખીને, વ્યક્તિગત સ્થળોએ ચોમાસાના મોટા પાયે આગમનને ઓળખવા માટે એક નિષ્પક્ષ પદ્ધતિ રજૂ કરે છે. આ અભિગમ પરંપરાગત ચોમાસાના આગમનની વ્યાખ્યાઓને પૂરક બની શકે છે અને વાવણી, જળ સંસાધનો, ખાદ્ય સુરક્ષા અને પૂરની તૈયારીઓ સંબંધિત નિર્ણયો માટે વધુ વિશ્વસનીય માહિતી પૂરી પાડી શકે છે.

સત્તાવાર દસ્તાવેજ મુજબ, આ અભ્યાસ ભૌગોલિક સ્થળોને ક્લાઈમેટ નેટવર્કમાં 'નોડ્સ' તરીકે ગણે છે. આ સમજૂતીમાં જણાવ્યા અનુસાર, નોડ્સ વચ્ચેના લિંક્સ એ સ્થાનિક વરસાદના આગમનનો અનુભવ કરતા સ્થળો વચ્ચેના અવકાશી જોડાણોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. સંશોધકોએ આ સ્થાનિક આગમનના ક્લસ્ટરોના વિકાસ અને હલનચલન પર નજર રાખી હતી.

આઈઆઈટી મદ્રાસમાં 'ક્રિટિકલ ટ્રાન્ઝિશન ઇન કોમ્પ્લેક્સ સિસ્ટમ્સ' (CoE-CTCS) ના વડા પ્રોફેસર આર.આઈ. સુજીથના જણાવ્યા અનુસાર, ખોટા આગમનને ટાળીને, દરેક સ્થળે ચોમાસાના મોટા પાયે આગમનને વ્યાખ્યાયિત કરવાનો અમારો નવો દ્રષ્ટિકોણ ખેડૂતોને વાવણી માટે સમય આપશે અને નીતિ નિર્ધારકોને ખાદ્ય સુરક્ષા તથા જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન માટે આયોજન કરવામાં મદદ કરશે. ગુવાહાટી યુનિવર્સિટીના એસટી રડાર સેન્ટરના પ્રોફેસર બી.એન. ગોસ્વામીએ ઉમેર્યું હતું કે, આ પદ્ધતિનો હેતુ પરંપરાગત કાર્યકારી વ્યાખ્યાઓને બદલવાનો નહીં, પરંતુ તેને પૂરક બનાવવાનો છે. તેમની વાત મુજબ, આ પદ્ધતિની વિશિષ્ટ વિશેષતા એ છે કે તે સ્થાનિક અવલોકનને ચોમાસાના મોટા પાયે સંગઠન સાથે જોડે છે, જે એક જ ફ્રેમવર્ક દ્વારા વિવિધ સ્થળોએ મોટા પાયે આગમનને ઓળખવાની મંજૂરી આપે છે.

સંશોધકોએ નોંધ્યું છે કે ઉદાહરણ તરીકે, એપ્રિલ દરમિયાન ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં વીજળીના કડાકા સાથેના વરસાદની પ્રવૃત્તિ સહિત નાના વરસાદના ક્લસ્ટરો વિકસે છે. જેમ જેમ સીઝન આગળ વધે છે, તેમ ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના ક્લસ્ટરનો વિકાસ થાય છે અને તે બંગાળની ખાડી ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા અન્ય ક્લસ્ટર સાથે ભળી જાય છે. સંશોધકોએ ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં મોટા પાયે ચોમાસાના આગમન તરીકે આ પરિણામી ક્લસ્ટરના અચાનક વિકાસને ઓળખ્યો હતો.

અભ્યાસ મુજબ, ભારતીય દ્વીપકલ્પ પર પણ આ જ પ્રક્રિયા અનુગામી રીતે થાય છે. સ્થાનિક વરસાદની પ્રવૃત્તિને કારણે કેરળ પર એક નાનું ક્લસ્ટર વિકસે છે. જ્યારે આ ક્લસ્ટર ઉત્તર-પૂર્વ ભારતથી પશ્ચિમ તરફ આગળ વધતા સૌથી મોટા વરસાદના આગમનના ક્લસ્ટર સાથે જોડાય છે, ત્યારે સંશોધકોએ આ પરિવર્તનને ભારતીય દ્વીપકલ્પ પર મોટા પાયે ચોમાસાના આગમન તરીકે ઓળખ્યું હતું. આ પદ્ધતિ કેરળ પરના અલગ પડેલા સ્થાનિક વરસાદના સમયગાળાને મોટા ચોમાસાના તંત્રની સ્થાપનાથી અલગ પાડવામાં સક્ષમ બનાવે છે.

સંશોધકોએ તેમના નવા વ્યાખ્યાના ઉપયોગ દ્વારા ૨૦૨૬ના ચોમાસાનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું અને જોયું હતું કે ભારતીય દ્વીપકલ્પ પર મોટા પાયે ચોમાસાનું આગમન ૨૨ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ થયું હતું.

ભારતીય સંસ્થાઓમાં આઈઆઈટી મદ્રાસ એ ભારતની અગ્રણી ટેકનોલોજીકલ સંસ્થા છે જે એન્જિનિયરિંગ અને વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં સંશોધન માટે જાણીતી છે. ગુવાહાટી યુનિવર્સિટી અસમના મુખ્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાંની એક છે.