મતદાર યાદી સુધારણામાં માત્ર આધાર કાર્ડ અપૂરતું, નાગરિકતાના પુરાવા માંગવા BLO ને આદેશ

દિલ્હીમાં મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન 'નો મેપિંગ' ની નોટિસ મળવા પર જે મતદારોએ પુરાવા તરીકે માત્ર આધાર કાર્ડ રજૂ કર્યું હતું, તેઓ હવે ફરીથી તપાસના દાયરામાં આવ્યા છે. 'ધ હિંદુ' ના અહેવાલ મુજબ, રાષ્ટ્રીય રાજધાનીના વિવિધ મતવિસ્તારોના બૂથ લેવલ ઓફિસરો (BLOs) ને સૂચના આપવામાં આવી છે કે તેઓ આ મતદારો પાસેથી નાગરિકતા સાબિત કરતા વધારાના દસ્તાવેજો એકત્ર કરે.

કેટલાક BLOs એ 'ધ હિંદુ' ને જણાવ્યું કે, તેમણે ફિલ્ડ વેરિફિકેશન રિપોર્ટ્સ અને બાંયધરી પત્રો રજૂ કર્યા હતા, જેમાં પુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી કે મતદારો પાત્ર છે અને વર્ષોથી તે સરનામે રહે છે. તેમ છતાં, ઇલેક્ટોરલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર્સ (EROs) દ્વારા તેમને ફરીથી મતદારો પાસે જવા અને એવા દસ્તાવેજો માંગવા માટે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યા છે જેનાથી સાબિત થઈ શકે કે તેઓ 'બાંગ્લાદેશી' કે 'રોહિંગ્યા' નથી.

આ નવી તપાસ એવી સમયે થઈ રહી છે જ્યારે દિલ્હી ચીફ ઇલેક્ટોરલ ઓફિસર (CEO) ની ઓફિસ દ્વારા ગયા અઠવાડિયે શેર કરવામાં આવેલા ડેટા મુજબ, ડ્રાફ્ટ ઇલેક્ટોરલ રોલમાં નોટિસ આપવામાં આવેલા ૩૩.૧ લાખ કેસોમાંથી ૯૪% થી વધુ કેસોને અંતિમ યાદી માટે મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા. 'ધ હિંદુ' એ નોંધ્યું છે કે જે મતદારોએ માત્ર આધાર કાર્ડ આપ્યું હતું તેમને ERO અને આસિસ્ટન્ટ ERO (AERO) સિસ્ટમમાં ફ્લેગ કરવામાં આવ્યા હતા. આના કારણે BLOs ને ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા નિર્ધારિત ૧૧ દસ્તાવેજોમાંથી જરૂરી કાગળો એકત્ર કરવાના આદેશ મળ્યા છે. જોકે, ERO પાસે એવી સત્તા છે કે જો તેઓ BLO ના ફિલ્ડ રિપોર્ટ અને બાંયધરીથી સંતુષ્ટ હોય, તો તેઓ મતદારને પાત્ર ગણીને અંતિમ યાદીમાં સમાવી શકે છે.

નોર્થ-ઈસ્ટ ડિસ્ટ્રિક્ટના એક BLO એ જણાવ્યું કે, "હું આ મતદારોને ઘણા વર્ષોથી જાણું છું, કેટલાક ખૂબ વૃદ્ધ છે. તેઓ કહે છે કે તેમની પાસે અન્ય કોઈ દસ્તાવેજો નથી, બેંક એકાઉન્ટ પણ નથી, પરંતુ મારે તેમની પાસે ફરીથી જવું પડશે." અન્ય એક BLO એ ફરિયાદ કરી હતી કે દસ્તાવેજો એકત્ર કરવા અંગેની સૂચનાઓ વારંવાર બદલાતી રહી છે, જેનાથી મૂંઝવણ ઊભી થઈ છે. તેમણે જણાવ્યું કે શરૂઆતમાં તેમને કહેવામાં આવ્યું હતું કે કોઈપણ ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજ લઈને વેરિફિકેશન રિપોર્ટના આધારે બાંયધરી આપી શકાય છે અને કોઈપણ કાગળ સ્કેન કરીને અપલોડ કરવાથી કેસ ક્લિયર થઈ જશે. પરંતુ જ્યારે તેમણે આ સૂચનાઓનું પાલન કર્યું, ત્યારે નિયમો ફરી બદલાઈ ગયા.

આ BLO એ વધુ જણાવ્યું કે, સોમવારે તેમના ERO એ તેમને ફોન કરીને પૂછ્યું કે માત્ર આધાર કાર્ડના આધારે કોઈ વ્યક્તિ 'રોહિંગ્યા' કે 'બાંગ્લાદેશી' નથી તેની પુષ્ટિ કેવી રીતે કરી શકાય. તેમણે ઉમેર્યું કે મતદારો વર્ષોથી ત્યાં રહે છે અને ઘણા લોકો ક્યારેય શાળાએ ગયા જ નથી. એક અન્ય BLO એ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે દેશમાં નાગરિકતાનો પુરાવો શું ગણાય? તેમણે આધાર અને બેંક પાસબુકની નકલો એકત્ર કરી હતી, પરંતુ હવે મીટિંગમાં વધુ દસ્તાવેજો માંગવા કહેવામાં આવ્યું છે. એક કિસ્સામાં તો પાસપોર્ટ રજૂ કરનાર મતદારને પણ પુનઃતપાસ માટે દસ્તાવેજો આપવા કહેવામાં આવ્યા છે.

બીજી તરફ, વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ આવા કોઈ નિર્દેશો આપવામાં આવ્યા હોવાનો ઇનકાર કર્યો છે. તેમણે ઉમેર્યું કે મતદાર યાદીમાં 'ગેરકાયદે સ્થળાંતરિતો' ના કોઈ રેકોર્ડ કે ઓળખ રાખવામાં આવી રહી નથી. એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે જોકે માત્ર આધાર કાર્ડ પૂરતું નથી, પરંતુ જો BLO નો ફિલ્ડ રિપોર્ટ સંતોષકારક હોય તો ERO મતદારને પાત્ર જાહેર કરી શકે છે. એક ERO એ જણાવ્યું કે શરૂઆતમાં ગણતરીના તબક્કા દરમિયાન વિદેશી નાગરિકોને ઓળખવાની સૂચના અપાઈ હતી, પરંતુ ત્યારબાદ તે નિર્દેશો બદલાઈ ગયા હતા અને હવે આવી કોઈ યાદી તૈયાર કરવામાં આવી રહી નથી.

ચૂંટણી પંચે પાત્રતા સાબિત કરવા માટે જન્મના પ્રમાણપત્રો, શૈક્ષણિક પ્રમાણપત્રો અને પાસપોર્ટ સહિત ૧૧ દસ્તાવેજો નિર્ધારિત કર્યા છે. 'સ્ક્રોલ' ના અહેવાલ મુજબ, મે મહિનામાં સુપ્રીમ કોર્ટે આ પ્રક્રિયાની કાયદેસરતાને માન્ય રાખી હતી, પરંતુ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ નક્કી ન કરી શકે કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક છે કે નહીં.

દિલ્હીના ડ્રાફ્ટ ઇલેક્ટોરલ રોલમાં સમાવિષ્ટ ૯૭.૫ લાખ મતદારોમાંથી ૩૩.૧ લાખને તેમની પાત્રતા સાબિત કરવા નોટિસ આપવામાં આવી હતી. આ પૈકી ૧૩.૭ લાખ મતદારો અગાઉના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણની યાદી સાથે જોડાયેલા નહોતા, જ્યારે બાકીના ૧૯.૩ લાખ કેસોમાં તેમના ફોર્મમાં 'તાર્કિક વિસંગતતાઓ' (logical discrepancies) જોવા મળી હતી. દિલ્હી ચીફ ઇલેક્ટોરલ ઓફિસરની ઓફિસે ૨૭ ઓક્ટોબરે જણાવ્યું હતું કે ૩૩.૧ લાખ કેસોમાંથી ૩૧.૨ લાખ કેસોને અંતિમ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા માટે ક્લિયર કરવામાં આવ્યા છે.

નોટિસોના નિકાલ માટેની સમયમર્યાદા હવે ૧૫ ડિસેમ્બર સુધી લંબાવવામાં આવી છે અને અંતિમ મતદાર યાદી ૨૨ ડિસેમ્બરે પ્રસિદ્ધ થવાની શક્યતા છે. 'સ્ક્રોલ' મુજબ, ૨૦૨૫માં બિહારમાં મતદાર યાદી પુનરીક્ષણનો પ્રથમ તબક્કો હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. બીજા તબક્કામાં ૨૦૨૫ના અંત અને ૨૦૨૬ના પ્રથમ અર્ધ ભાગમાં ૧૨ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો સમાવેશ થયો હતો. હાલમાં ત્રીજા તબક્કાની પ્રક્રિયા ૧૯ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ચાલી રહી છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન એવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે આ પુનરીક્ષણથી અસલી મતદારો યાદીમાંથી બહાર થઈ શકે છે અને તેનાથી ચૂંટણીના પરિણામો પર અસર પડી શકે છે.

વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) એ મતદાર યાદીઓને અપડેટ કરવાની અને તેમાં રહેલી ભૂલો સુધારવાની એક પ્રક્રિયા છે, જેનો હેતુ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવાનો અને માત્ર પાત્ર નાગરિકોને જ મત આપવાનો અધિકાર આપવાનો છે.