ફરજિયાત નિવૃત્તિ એ કર્મચારીનું ગેરવર્તન નથી, સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો

સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કર્મચારીની ફરજિયાત નિવૃત્તિ એ કોઈ સજા નથી કે તેના પર કોઈ કલંક નથી. પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, કોર્ટે જણાવ્યું છે કે આવી કાર્યવાહીનો અર્થ એ નથી કે કર્મચારીએ કોઈ ગેરવર્તન કર્યું છે.

જસ્ટિસ મનમોહન અને જસ્ટિસ શ્રી ચંદ્રશેખરની બેન્ચે છત્તીસગઢ સરકાર દ્વારા ૧૪ માંથી ૫ કર્મચારીઓને ફરજિયાત નિવૃત્ત કરવાના નિર્ણયને માન્ય રાખતા આ અવલોકન કર્યું હતું. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે જ્યારે સક્ષમ સત્તામંડળ એવું નક્કી કરે કે કર્મચારીને નોકરીમાં રાખવા એ હવે જાહેર હિતમાં નથી, ત્યારે આવા નિર્ણય લેવામાં આવે છે.

બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે, "ફરજિયાત નિવૃત્તિનો આદેશ દંડાત્મક કે કલંકિત સ્વરૂપનો નથી. આવો આદેશ કર્મચારીના આચરણ પર કોઈ શંકા ઉભી કરતો નથી કે તે ગેરવર્તનની કોઈ પુષ્ટિ કરતો નથી." કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું કે, કોઈ અધિકારી વહીવટીતંત્ર માટે હવે ઉપયોગી નથી અથવા તેની ચાલુ સેવા વહીવટી કાર્યક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડશે કે કેમ, તે નક્કી કરવાની સત્તા કારોબારી પાસે છે.

જોકે, કોર્ટે ચેતવણી આપી હતી કે આ મૂલ્યાંકન માત્ર અનુમાન કે મનસ્વી રીતે ન હોવું જોઈએ, પરંતુ રેકોર્ડ પર રહેલી ઉદ્દેશ્યપૂર્ણ અને સુસંગત સામગ્રી પર આધારિત હોવું જોઈએ. શુક્રવારે સુપ્રીમ કોર્ટે છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટના ૧૨ એપ્રિલ, ૨૦૨૩ના આદેશને માન્ય રાખ્યો હતો, જેમાં રાજ્ય સરકારના ૨૦૧૭ના પરિપત્ર હેઠળ કરવામાં આવેલી ફરજિયાત નિવૃત્તિના નિર્ણયને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.

કેસ દરમિયાન કર્મચારીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે તેમની જેવી જ સ્થિતિ ધરાવતા અન્ય કર્મચારીઓને નિવૃત્ત કરવામાં આવ્યા નથી. પીટીઆઈના અહેવાલ મુજબ, કોર્ટે આ દલીલ ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે, કોઈ કર્મચારી માત્ર એટલા માટે ફરજિયાત નિવૃત્તિના આદેશને પડકારી શકતો નથી કે તેના જેવો જ સર્વિસ રેકોર્ડ ધરાવતા અન્ય અધિકારી સામે આવી કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી.

કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કર્મચારીની ઉપયોગિતા, પ્રામાણિકતા, કાર્યક્ષમતા અને એકંદર સર્વિસ રેકોર્ડનું મૂલ્યાંકન સક્ષમ સત્તામંડળ દ્વારા વ્યક્તિગત રીતે કરવામાં આવવું જોઈએ. એક કર્મચારી સામેની કાર્યવાહીને માત્ર એટલા માટે ગેરબંધારણીય કે ભેદભાવપૂર્ણ ન કહી શકાય કારણ કે અન્ય સમાન કર્મચારી સામે આવી કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી.

બંધારણની કલમ ૧૪ હેઠળ સમાનતાના અધિકારનો ઉલ્લેખ કરતા કોર્ટે કહ્યું કે, કોઈ એક વ્યક્તિને મળેલો ગેરકાયદેસર લાભ કે ભૂલ અન્ય વ્યક્તિ માટે લાભ મેળવવાનો આધાર બની શકે નહીં. કોર્ટે જણાવ્યું કે જો અગાઉના કોઈ કેસમાં ભૂલ થઈ હોય, તો તેનો ઉપયોગ પછીના કેસોમાં સમાન ભૂલ ચાલુ રાખવા માટે કરી શકાય નહીં.

કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે જ્યારે સરકાર આવી સત્તાનો ઉપયોગ કરવા માટે ધોરણો અથવા માપદંડો નક્કી કરે છે, ત્યારે ન્યાયિક સમીક્ષા માત્ર એટલી જ મર્યાદિત હોય છે કે તે ધોરણોનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે કે નહીં. ફરજિયાત નિવૃત્તિના આદેશ માટે વાર્ષિક ગુપ્ત અહેવાલો, પ્રામાણિકતાનું મૂલ્યાંકન, કામગીરીનું મૂલ્યાંકન અને કર્મચારીની ઉપયોગિતા સંબંધિત અન્ય સર્વિસ રેકોર્ડ્સ જેવી સુસંગત સામગ્રી હોવી જરૂરી છે.

બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે અદાલતો વહીવટી નિર્ણય સામેની અપીલ સાંભળતા હોય તેમ સામગ્રીનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરી શકે નહીં. કોર્ટે માત્ર એટલું જ તપાસવું જોઈએ કે સુસંગત સામગ્રી ઉપલબ્ધ હતી કે નહીં, સક્ષમ સત્તામંડળે તેનો વિચાર કર્યો હતો કે નહીં અને શું કોઈ વ્યાજબી વ્યક્તિ તે જ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકી હોત. જ્યાં સુધી આ જરૂરિયાતો પૂરી થાય છે, ત્યાં સુધી કોર્ટ નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સોંપવામાં આવેલી સત્તાના દ્રષ્ટિકોણને બદલશે નહીં.