ભારતમાં વધી રહેલી વિદ્યુત આગ પાછળ હાર્મોનિક કરંટ અને ઇલેક્ટ્રિકલ ખામીઓ જવાબદાર

ધ હિન્દુ અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં વિનાશક વિદ્યુત આગ પાછળના છુપાયેલા કારણોમાં વિદ્યુત ખામીઓ અને હાર્મોનિક કરંટ સામે આવ્યા છે. તાજેતરના સમયમાં આગની દુર્ઘટનાઓ ઔદ્યોગિક એકમો, ફટાકડાની ફેક્ટરીઓ અને મોટી ભીડવાળા સ્થળો પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ તે હવે આપણાં પડોશમાં, હોસ્પિટલો અને ઊંચી ઇમારતોમાં થઈ રહી છે અને આ દુર્ઘટનાઓ લગભગ હંમેશાં ઇલેક્ટ્રિકલ આગને કારણે થાય છે.

દિલ્હી ફાયર સર્વિસના જણાવ્યા અનુસાર, રાજધાનીની ૮૦% કરતાં વધુ આગ ઇલેક્ટ્રિકલ ખામીઓને આભારી છે. મુંબઈ ફાયર બ્રિગેડે પાંચ વર્ષમાં ૨૬,૮૫૫ બનાવોનું વિશ્લેષણ કર્યા પછી લગભગ ચારમાંથી ત્રણ ઘટનાઓનું કારણ આ જ ગણાવ્યું છે. માત્ર નવી દિલ્હીમાં આ વર્ષે રહેણાંક આગમાં ગયા વર્ષની સરખામણીમાં ૩૭% નો વધારો જોવા મળ્યો છે, જેમાંથી અંદાજે ૭૦% આગ શોર્ટ-સર્કિટિંગ, ખામીયુક્ત વાયરીંગ, ઓવરહિટીંગ અને ઓવરલોડેડ સર્કિટને કારણે થઈ હોવાનું જણાયું છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્ઝ બ્યુરોએ વર્ષ ૨૦૨૨માં ૭,૫૬૬ આગની દુર્ઘટનાઓ અને ૭,૪૩૫ મૃત્યુ નોંધ્યા છે, જેમાં શોર્ટ સર્કિટ સતત સૌથી મોટા એકમાત્ર કારણોમાંનું એક રહ્યું છે.

આ આગના બનાવોના અનેક ઉદાહરણો સામે આવ્યા છે. ૩ મે ૨૦૨૬ના રોજ સવારે ૩.૪૮ વાગ્યાની થોડીવાર પછી, પૂર્વ દિલ્હીના વિવેક વિહારમાં ચાર માળની ઇમારતમાં આગ ફાટી નીકળતાં નવ લોકોના મોત થયા હતા, જેનું શંકાસ્પદ કારણ એસી બ્લાસ્ટ અથવા શોર્ટ સર્કિટ હતું. નવેમ્બર ૨૦૨૪માં ઝાંસીની એક ભીડભાડવાળી એનઆઈસીયુમાં દસ નવજાત શિશુઓનાં મૃત્યુ થયાં હતાં, જે ૧૮ બાળકો માટે બનાવાયેલ યુનિટ હતું અને તેમાં ૫૫ બાળકોને રાખવામાં આવ્યા હતા. આ વર્ષે ઓગસ્ટમાં અમરાવતીમાં ત્રણ નવજાત બાળકો આગની લ્હાયથી નહીં પરંતુ ધુમાડો શ્વાસમાં જવાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા, જોકે આગ ૩૦ મિનિટમાં જ હોલવાઈ ગઈ હતી. તેના બે દિવસ પહેલાં છિંદવાડામાં એક નવજાત શિશુનું મૃત્યુ થયું હતું. આ વર્ષે માર્ચમાં કટકદાસની એસસીબી મેડિકલ કોલેજમાં દસ દર્દીઓનાં મોત થયાં હતાં, જ્યારે સવારે ૩ વાગ્યે ટ્રોમા-આઈસીયુ એર-કંડિશનરમાં શોર્ટ સર્કિટ થવાથી ઓક્સિજન યુક્ત વોર્ડમાં આગ લાગી હતી.

આગળ વધતા અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ૨૫ એપ્રિલના રોજ ભારતમાં વીજળીની માંગ ૨૫૬.૧૧ ગીગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ હતી, જે ૪૭ ડિગ્રી હવામાન તાપમાન સામે ૨૦૧૦ના દાયકાના પ્રારંભિક પીક કરતા લગભગ બમણી છે. એસી પીક સમયમાં લગભગ ૫૦ ગીગાવોટ વીજળી ખેંચે છે. અંદાજો મુજબ આગામી ૧૦ વર્ષમાં એસીનો લોડ ૧૮૦ ગીગાવોટ થઈ જશે. ભારતીયોએ એકલા ૨૦૨૫માં ૧૫ મિલિયનથી વધુ એર-કંડિશનર ખરીદ્યા છે, અને ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી અપેક્ષા રાખે છે કે ઇન્સ્ટોલ કરેલ બેઝ ૨૦૨૪માં ૯૩ મિલિયન યુનિટથી વધીને ૨૦૩૦ સુધીમાં ૨૪૦ મિલિયન થઈ જશે.

જૂની ઇમારતોની વિદ્યુત પ્રણાલીઓ એર-કંડિશનર દ્વારા ખેંચાતા ભારે પ્રવાહને સહન કરવામાં અસમર્થ છે, જેના પરિણામે વાયરીંગ બળી જાય છે. જેને એસી બ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે તે ઓવરવર્કિંગને કારણે થતી ભારે ગરમીથી રેફ્રિજરેશનના ઓવરવર્કિંગ કોમ્પ્રેસરનો વિસ્ફોટ છે. પ્રમાણિત ફાયર ફોરેન્સિક ઇન્વેસ્ટિગેટર્સની અછતને કારણે આ આગની તપાસમાં અડચણ ઊભી થઈ છે. ઘણીવાર કારણોને બ્લાસ્ટ અથવા શોર્ટ સર્કિટ તરીકે ફગાવી દેવામાં આવે છે. મૂળ કારણનું વિશ્લેષણ અને સિસ્ટેમિક ઉપાયો ભાગ્યે જ બનાવવામાં આવે છે.

વિદ્યુત સર્કિટના ત્રણ ભાગ હોય છે. લોડ એ છે જે વર્તમાન ખેંચે છે, જે માત્ર એક લાઇટ અથવા એર-કંડિશનર હોઈ શકે છે. વાયરીંગ તે કરંટ વહન કરે છે, જે બે કંડક્ટરોને સ્પર્શતા અટકાવવા માટે ઇન્સ્યુલેટેડ હોય છે. પ્રોટેક્શન ડિવાઇસ, સામાન્ય રીતે એક મિનીએચર સર્કિટ બ્રેકર, જ્યારે પણ કંઈક ખોટું થાય ત્યારે પ્રવાહના પ્રવાહને કાપી નાખવા માટે છે. સર્કિટ બ્રેકર શોર્ટ સર્કિટ માટે લગભગ દસમી સેકન્ડમાં અથવા લાંબા સમયની વિંડોમાં, એક મિનિટથી એક કલાક સુધી, સતત ઓવરલોડ માટે પ્રવાહ બંધ કરે છે. આગ માટે એક જ સમયે બે નિષ્ફળતાઓની જરૂર પડે છે: લોડ અથવા વાયરીંગમાં કંઈક ખોટું થાય છે, અને પ્રોટેક્શન ડિવાઇસ સમયસર ટ્રીપ થવામાં નિષ્ફળ જાય છે.

જર્નલ ફાયર માં ૨૦૨૫ની પીઅર-સમીક્ષા કરાયેલ સમીક્ષા તે પ્રથમ નિષ્ફળતા પાછળના છ પુનરાવર્તિત નિષ્ફળતા મોડ્સને ઓળખે છે: શોર્ટ સર્કિટ, ઓવરલોડ, અપિલ અથવા ઓક્સિડાઇઝ્ડ કનેક્શન્સ, સિરીઝ અને પેરેલલ આર્ક ફોલ્ટ્સ, ગ્રાઉન્ડ ફોલ્ટ્સ અને સાધનોની ઉંમર. આમાંથી, છૂટક કનેક્શન એ ઘણીવાર સૌથી શાંત કિલર છે.