ભારતના સંરક્ષણ નિકાસમાં પાંચ વર્ષમાં સાડા ચાર ગણો વધારો થયો

ભારતે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદનના ક્ષેત્રમાં એક મોટી ક્રાંતિ નોંધાવી છે. દેશની સંરક્ષણ નિકાસમાં અભૂતપૂર્વ વધારો જોવા મળ્યો છે, જે પાંચ વર્ષમાં સાડા ચાર ગણી વધી ગઈ છે. દૈનિક ભાસ્કરના અહેવાલ મુજબ, ભારત હવે હથિયારોની આયાત કરતા ટોચના ૫ દેશોમાં સ્થાન ધરાવતું હોવા છતાં, તેણે આ ક્ષેત્રમાં પોતાની સ્થિતિ બદલી નાખી છે. પ્રથમ વખત એવું બન્યું છે કે ભારતે સેના માટે હથિયારોની આયાત પાછળ ખર્ચાયેલા નાણાં કરતા વધુ રકમ સંરક્ષણ નિકાસ દ્વારા કમાઈ છે.

સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન વિદેશી મૂડી સંરક્ષણ ખરીદી પાછળ ₹૩૭,૦૪૭.૩૧ કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. તેની સામે, ભારતની સરકારી અને ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી સંરક્ષણ નિકાસ ₹૩૮,૪૨૪ કરોડ રહી હતી. આ કુલ નિકાસમાં ખાનગી સૈન્ય ઉદ્યોગોનું યોગદાન ૪૫.૨% નોંધાયું છે. ખાનગી કંપનીઓની નિકાસ ₹૧૭,૩૫૩ કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે. ખાનગી સૈન્ય ઉદ્યોગે નિકાસમાં ૧૩૮.૭% નો મોટો વધારો નોંધાવ્યો છે.

આ પરિવર્તન પાછળનું મુખ્ય કારણ સૈન્ય ટેકનોલોજી ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે વહેંચવામાં આવી છે તે માનવામાં આવે છે. સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) પાસેથી મળેલી ટેકનોલોજીના આધારે ખાનગી કંપનીઓની સંરક્ષણ નિકાસ પાંચ વર્ષમાં ₹૭,૨૭૧ કરોડથી વધીને ₹૧૭,૩૫૩ કરોડ થઈ ગઈ છે. DRDO દ્વારા ખાનગી ઉદ્યોગોને મિસાઈલથી લઈને રડાર, ડ્રોન અને કોમ્બેટ સાધનો સુધીની કુલ ૨,૩૭૨ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી છે.

સંરક્ષણ સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ વિકાસથી ભવિષ્યમાં કોઈ પણ મોટા સૈન્ય સંકટ સમયે હથિયારો અને સાધનોના પુરવઠા માટે દેશ માત્ર સરકારી કારખાનાઓ પર નિર્ભર નહીં રહેવું પડે. આ ઉપરાંત, સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આવતી અવરોધોને દૂર કરવા માટે એક મોટો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, જેના હેઠળ ઉદ્યોગો સાથે ટેકનોલોજી સોફ્ટવેરનો સોર્સ કોડ પણ શેર કરી શકાશે. આધુનિક રડાર, ડ્રોન, સેન્સર અને ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ પ્રણાલીઓમાં સાધનોની સાથે તેમનું સોફ્ટવેર અત્યંત મહત્વનું હોય છે.

વર્તમાન નાણાકીય વર્ષમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદન ₹૧.૭૮ લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયું છે, જેમાં ખાનગી ક્ષેત્રનો હિસ્સો આશરે ૨૪% થયો છે. અંદાજ છે કે આગામી પાંચ વર્ષમાં સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન ₹૩ લાખ કરોડ સુધી પહોંચશે. DRDO ને નિકાસ ઓર્ડર પર ૨% થી ૫% સુધીનું રોયલ્ટી મળે છે. જો ખાનગી કંપનીઓ ભારતીય સેનાઓને સામાન વેચે છે, તો તેમને રોયલ્ટી ચૂકવવાની જરૂર પડતી નથી. કંપનીઓએ વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં ભારતીય સૈન્ય દળોને ₹૪૨,૦૦૦ કરોડના સંરક્ષણ ઉત્પાદનો વેચ્યા હતા, જેના પર DRDO ને કોઈ રોયલ્ટી મળી નથી.

બીજી તરફ, સંરક્ષણ મંત્રાલયે સોમવારે ત્રણેય સેનાઓ માટે ₹૨.૧૨ લાખ કરોડની ખરીદીને મંજૂરી આપી છે. આ ખરીદીમાં મલ્ટીપર્પઝ હેલિકોપ્ટર, લાંબા અંતરના કામિકાજે ડ્રોન સિસ્ટમ અને વિવિધ હથિયારોનો સમાવેશ થાય છે. આ ખરીદીના આશરે ૮૨% હિસ્સો ભારતીય ઉદ્યોગો પાસેથી કરવામાં આવશે.

DRDO એ ભારત સરકારની એક મુખ્ય સંસ્થા છે જે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે નવી ટેકનોલોજી અને સાધનોના સંશોધન અને વિકાસ માટે કાર્યરત રહી છે. તે ભારતની સૈન્ય શક્તિને આધુનિક બનાવવા માટે જવાબદાર મુખ્ય સંસ્થા તરીકે ઓળખાય છે.