અલ-નીનોની અસર: પેટ્રોલ-ઇથેનોલ મિશ્રણના લક્ષ્યાંકમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા

ભારત સરકારના પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્રના મહત્વકાંક્ષી કાર્યક્રમ એ-૨૦ (E-૨૦) ને મોટો ફટકો પડ્યો છે. દેશમાં છેલ્લા એક દાયકામાં સૌથી ઓછો વરસાદ નોંધાતા અને અલ-નીનોની અસરને કારણે મકાઈ અને શેરડીના પાક પર ગંભીર અસર પડી છે. આ પરિસ્થિતિમાં સરકાર હવે પેટ્રોલ સાથે ઇથેનોલના મિશ્રણના લક્ષ્યાંકને ઘટાડવા મજબૂર બની છે. આજ તકના અહેવાલ મુજબ, આ વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન સામાન્ય કરતા લગભગ ૧૩ ટકા ઓછો વરસાદ પડ્યો છે, જેના કારણે ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. મકાઈ અને ખાંડના ભાવમાં આશરે ૪૦ ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે ચોખાના ભાવમાં ૨૦ ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં છૂટક ખાદ્ય ફુગાવો ૫.૯૭ ટકાથી વધીને ૭.૭૪ ટકા સુધી પહોંચી ગયો હતો. આ વધતી જતી મોંઘવારીને કાબૂમાં લેવા અને દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે નવી દિલ્હીએ ખાંડ અને મકાઈના ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટેના વપરાશ પર અંકુશ લગાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. પરિણામે, પેટ્રોલ સાથે ઇથેનોલ મિશ્રણનું પ્રમાણ જે હાલમાં ૨૦ ટકા છે, તે ઘટીને ૧૫ ટકા સુધી આવી શકે છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઊર્જા સુરક્ષા યોજનાનો એક મુખ્ય ભાગ ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પ્રોગ્રામ રહ્યો છે. સરકારી આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ૨૦૧૪ થી અત્યાર સુધીમાં આ કાર્યક્રમે આશરે ૨ ટ્રિલિયન રૂપિયા એટલે કે ૨૧.૧ અબજ ડોલરની તેલ આયાતની કિંમત બચાવી છે. ૨૦ ટકા બ્લેન્ડિંગ દર પર વાર્ષિક બચત અંદાજે ૪૩૦ અબજ રૂપિયા આંકવામાં આવી હતી. ભારતે આ લક્ષ્યાંક નિર્ધારિત સમય કરતા પાંચ વર્ષ વહેલો હાંસલ કરી લીધો હતો, પરંતુ હવે ફીડસ્ટોકની અછતને કારણે આ સિદ્ધિ પર પ્રતિકૂળ અસર પડી રહી છે. ઉદ્યોગના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ચાલુ પુરવઠા વર્ષમાં ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ દર ૧૫ થી ૧૭ ટકાની વચ્ચે રહી શકે છે. આ ઘટાડો મુખ્યત્વે મકાઈના ભાવ પર નિર્ભર રહેશે. કે.એન. એગ્રી રિસોર્સિસના ચેરમેન અને ખાદ્ય નીતિ નિષ્ણાત જી.કે. સૂદના મતે, ભારત વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ હોવાથી, દુષ્કાળના વર્ષોમાં ઇંધણ કરતા ખોરાકને પ્રાથમિકતા આપવી અનિવાર્ય છે.

ઇથેનોલ ઉત્પાદન વધારવા માટે ઘણી કંપનીઓએ ભારે દેવું લઈને પોતાની ક્ષમતા વાર્ષિક ૨૦ અબજ લીટર સુધી વધારી હતી. હવે બ્લેન્ડિંગના લક્ષ્યાંકમાં ઘટાડો થવાથી આ કંપનીઓ માટે ઓવરકેપેસિટીની સમસ્યા ઊભી થઈ છે. નામ જાહેર ન કરવાની શરતે ચાર ઉત્પાદકોએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ ૧૫ થી ૧૭ ટકા બ્લેન્ડિંગની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે. સરકારે ગયા મહિને તેલ કંપનીઓને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે તેઓ નવા પુરવઠા સીઝનમાં ખાંડ આધારિત ફીડસ્ટોકમાંથી બનેલા ઇથેનોલની ખરીદી ન કરે. આ ઉપરાંત, મકાઈ આધારિત ઇથેનોલની ખરીદ કિંમત ૭૧.૮૬ રૂપિયા પ્રતિ લીટરથી ઘટાડીને ૬૮.૮૬ રૂપિયા કરી દેવામાં આવી છે, જેનાથી ડિસ્ટિલરીઓના નફાના ગાળા પર દબાણ વધ્યું છે. ઉત્પાદકો હવે ક્ષતિગ્રસ્ત અનાજનો ઉપયોગ કરવા તરફ વળ્યા છે, જેનાથી પશુ આહારની ઉપલબ્ધતા અંગે ચિંતાઓ વધી છે. મકાઈનું ઉત્પાદન આ વર્ષે રેકોર્ડ ૫૫ મિલિયન મેટ્રિક ટનથી ૧૫ ટકા સુધી ઘટી શકે છે. દુષ્કાળથી પ્રભાવિત ખેડૂતો પાણીની અછતને કારણે શિયાળામાં મકાઈની વાવણી વધારવાની સ્થિતિમાં નથી.

ખાદ્ય મોંઘવારી રાજકીય રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. ૨૦૨૭ની શરૂઆતમાં ઉત્તર પ્રદેશ સહિત અનેક રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. ઉત્તર પ્રદેશને રાષ્ટ્રીય રાજનીતિનું બેરોમીટર માનવામાં આવે છે અને ૨૦૨૪ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં ત્યાં ભાજપને ઝટકો લાગ્યો હતો. ઇ-૨૦ કાર્યક્રમ પર અગાઉથી જ વિવાદ રહ્યો છે. વાહન ચાલકો અને કેટલાક ઓટોમેકર્સ ઇંધણની કાર્યક્ષમતા અને એન્જિનના ઘસારાને લઈને ચિંતિત રહ્યા છે. જાહેર પ્રતિક્રિયા બાદ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ૨૦ ટકાથી ઉપર બ્લેન્ડિંગ વધારવાની કોઈ યોજના નથી. ચોખાનો ભંડાર વૈકલ્પિક ફીડસ્ટોક તરીકે ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ સરકારને તે ઇથેનોલ ઉત્પાદકોને લગભગ અડધા ભાવે વેચવો પડે છે, જેનાથી ખર્ચમાં વધારો થાય છે. આ પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે આબોહવા પરિવર્તન અને હવામાનની અનિશ્ચિતતા ઊર્જા નીતિઓને કેટલી અસર કરી શકે છે. ભારતે સારા ચોમાસાના વર્ષોમાં ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગને ચાર ગણું વધારીને લક્ષ્યાંક હાંસલ કર્યો હતો, પરંતુ એક ખરાબ ચોમાસાએ આ સમગ્ર કાર્યક્રમને પાછળ ધકેલી દીધો છે. આયાતી કાચા તેલ પર નિર્ભરતા ફરી વધવાથી ભૂ-રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓના સમયમાં ઊર્જાના ભાવનું જોખમ પણ વધશે. નિષ્ણાતો માને છે કે લાંબા ગાળે વૈકલ્પિક ફીડસ્ટોક વિકસાવવા, જળ વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરવા અને પાક વૈવિધ્યકરણ પર ભાર મૂકવો પડશે. હાલમાં સરકારનું વલણ સ્પષ્ટ છે કે ખોરાકને ઇંધણ કરતા ઉપર રાખવામાં આવશે. આ નિર્ણયથી સામાન્ય લોકોને રાહત મળશે પરંતુ ઇથેનોલ ઉદ્યોગ અને તેલ આયાત બચતના લક્ષ્યાંકને નુકસાન થશે. આગામી મહિનાઓમાં મકાઈ અને ખાંડની ઉપલબ્ધતા તેમજ સરકારી નીતિઓ પર નજર રાખવી જરૂરી છે. આ ઘટનાક્રમ આત્મનિર્ભર ઊર્જા નીતિની રાહમાં આબોહવા અનુકૂલનની જરૂરિયાતને રેખાંકિત કરે છે.

ઇથેનોલ એ એક પ્રકારનું આલ્કોહોલ છે જેનો ઉપયોગ બાયોફ્યુઅલ તરીકે કરવામાં આવે છે. તે મુખ્યત્વે શેરડી, મકાઈ અને અન્ય કૃષિ પેદાશોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ભારત સરકાર આયાતી ક્રૂડ ઓઈલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે પેટ્રોલ સાથે ઇથેનોલનું મિશ્રણ કરી રહી છે, જે પર્યાવરણ માટે પણ ઓછું પ્રદૂષણકારક માનવામાં આવે છે.