પરિવર્તન કાર્યક્રમ દ્વારા કાશ્મીરના નાના ખેડૂતો હવે એગ્રીબિઝનેસ તરફ વળ્યા

કાશ્મીર ખીણના નાના ખેડૂતો હવે પરંપરાગત ખેતી છોડીને નફાકારક અને આત્મનિર્ભર એગ્રીબિઝનેસ તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે. બિઝનેસલાઇનના અહેવાલ મુજબ, કોર્પોરેટ અને સમુદાય વચ્ચેની મજબૂત ભાગીદારીને કારણે આ પરિવર્તન શક્ય બન્યું છે. વર્ષોથી કાશ્મીરના ખેડૂતો અનિશ્ચિત હવામાન, લણણી પછી થતા ભારે નુકસાન અને વિખરાયેલી સપ્લાય ચેઇન જેવી સમસ્યાઓ સામે એકલા લડી રહ્યા હતા. આ પરિસ્થિતિને કારણે નાના ખેડૂતો તેમના પ્રીમિયમ ઉત્પાદનોને ખૂબ જ ઓછા ભાવે વેચવા મજબૂર બનતા હતા, જેને ડિસ્ટ્રેસ-સેલિંગ કહેવામાં આવે છે.

હાલમાં, એચડીએફસી બેંકના 'પરિવર્તન' કાર્યક્રમ હેઠળ એક વ્યવસ્થિત કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) દરમિયાનગીરી કરવામાં આવી રહી છે. આ કાર્યક્રમનો અમલ આઈસેપ (ISAP) ઈન્ડિયા ફાઉન્ડેશન અને સિટીઝન્સ ફાઉન્ડેશનના સહયોગથી કરવામાં આવી રહ્યો છે. શ્રીનગર, પાંપોર, પુલવામા અને ગંદરબલના ક્ષેત્રીય પ્રવાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું છે કે આ પહેલ દ્વારા સ્થાનિક અર્થતંત્રને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) ને આધુનિક પ્રોસેસિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને એકીકૃત બ્રાન્ડિંગ પૂરી પાડવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી ખેડૂતો બજારની મરજી પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતે બજારના નિયમો નક્કી કરી શકે.

એચડીએફસી બેંકના સીએસઆર હેડ નુસરત પથાણે આ પહેલ વિશે વાત કરતા જણાવ્યું હતું કે, "કાશ્મીર તેના વિશિષ્ટ કૃષિ ઉત્પાદનો માટે જાણીતું છે, અને ખેડૂતો તેનાથી મેળવતા મૂલ્યને વધારવાની અહીં મોટી તક છે." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, "પરિવર્તન કાર્યક્રમ દ્વારા અમે અમારા ભાગીદારો સાથે મળીને ખેતીની પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવા, ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ટેકો આપવા અને બજાર સાથેના જોડાણોને મજબૂત કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છીએ. 'સમર્કશ' (SAMARKASH) જેવી પહેલ ખેડૂત સમૂહને બ્રાન્ડિંગ અને વેલ્યુ એડિશન દ્વારા તેમના ઉત્પાદનોને બજારની વધુ નજીક લઈ જવામાં મદદ કરે છે."

નુસરત પથાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે એચડીએફસી બેંકની આ મદદ માત્ર સંપત્તિના નિર્માણ સુધી સીમિત નથી. બેંક દ્વારા માનવબળ, સંસ્થાકીય એકત્રીકરણ, ક્ષમતા નિર્માણ, જ્ઞાનની વહેંચણી અને સંપત્તિના સંચાલન (એસેટ મેનેજમેન્ટ) જેવી બાબતોમાં સંપૂર્ણ સહાય આપવામાં આવે છે. આ પ્રોજેક્ટ્સનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય તેમને એવા તબક્કા સુધી લઈ જવાનો છે જ્યાં ખેડૂતોની અન્ય કોઈ પર નિર્ભરતા ન રહે. તેમણે ઉમેર્યું કે, "ટકાઉપણું (Sustainability) એ અમારી યુએસપી (USP) છે."

આ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં કોર્પોરેટ દ્વારા સમર્થિત ખેડૂત સમૂહોનો બદલાવ છે. હાલમાં, આ પ્રદેશમાં સમર્થિત એફપીઓ (FPOs) સામૂહિક રીતે ₹૫.૨ કરોડ સુધીની આવક પેદા કરી રહ્યા છે. કેટલાક ઉચ્ચ પ્રદર્શન કરતા વ્યક્તિગત સમૂહો, જેમ કે કિરમનિયા ફ્રૂટ ફેડ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર કંપની (FPC), તેમની આવક વધારીને ₹૧.૪ કરોડ સુધી પહોંચાડવામાં સફળ થયા છે.

કિરમનિયા ફ્રૂટ ફેડ એફપીસીના પ્રમુખ બશીર અહમદ ગનીએ પોતાના અનુભવ શેર કરતા કહ્યું કે, "અગાઉ અમે અમારી લણણી પછી તરત જ કાચા ઉત્પાદનો વેચી દેતા હતા અને અમને જે કિંમત આપવામાં આવતી હતી તે સ્વીકારી લેતા હતા." તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે, હવે સમર્પિત પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ, ડ્રાયિંગ ફેસિલિટીઝ અને એકીકૃત બ્રાન્ડ મળવાને કારણે, તેમના સભ્યો હવે ઉત્પાદનોની પ્રોસેસિંગ, પેકિંગ અને વેચાણ પોતાની શરતો પર કરી શકે છે.

આ કાર્યક્રમ હેઠળ 'સમર્કશ' નામની એક સમર્પિત કૃષિ બ્રાન્ડની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે વેલ્યુ એડિશનમાં મોટો સુધારો લાવે છે. આ બ્રાન્ડ પ્રોફેશનલ બ્રાન્ડિંગ, સ્ટાન્ડર્ડ પેકેજિંગ અને સીધા બજાર જોડાણો માટે સંસ્થાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. આનાથી ખેડૂત સમૂહો શોષણ કરનારા મધ્યસ્થીઓને દૂર કરી શકે છે અને સીધા જ મોટા ગ્રાહક બજારો સુધી પહોંચી શકે છે. આ રીતે, કાશ્મીરના નાના ખેડૂતો હવે માત્ર ખેતી ન કરતા, એક વ્યવસાયિક અભિગમ અપનાવી રહ્યા છે, જેનાથી તેમની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે અને તેઓ બજારમાં વધુ સારી રીતે સ્પર્ધા કરી રહ્યા છે.

આ સમગ્ર પહેલ દ્વારા કાશ્મીરના કૃષિ ક્ષેત્રમાં એક નવો બદલાવ આવ્યો છે, જ્યાં ટેકનોલોજી, બ્રાન્ડિંગ અને સંસ્થાકીય સહાયના સમન્વયથી ખેડૂતોને સશક્ત બનાવવામાં આવ્યા છે. આ મોડેલ અન્ય વિસ્તારો માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની શકે છે, જ્યાં નાના ખેડૂતો હજુ પણ મધ્યસ્થીઓના ચુંગાલમાં ફસાયેલા છે. એચડીએફસી બેંક અને તેના ભાગીદારો દ્વારા કરવામાં આવેલી આ વ્યૂહાત્મક મદદથી ખેડૂતો હવે આત્મવિશ્વાસ સાથે પોતાના ઉત્પાદનોનું મૂલ્ય વધારી રહ્યા છે અને લાંબા ગાળે આર્થિક સ્વતંત્રતા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.