નોટબંધીના એક દાયકા પછી કાળા નાણાં અને ભ્રષ્ટાચારમાં ઘટાડો થયો નથી

નોટબંધીના એક દાયકા પછીના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે કાળા નાણાં અને ભ્રષ્ટાચાર પર કોઈ અસર થઈ નથી. Scroll ના અહેવાલ મુજબ, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૬માં જે લક્ષ્યો નક્કી કર્યા હતા, તે સરકારી ડેટા અને વૈશ્વિક સૂચકાંકોના આધારે સફળ થયા હોય તેવું જણાતું નથી.

૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૬ના રોજ રાત્રે ૮ વાગ્યે આશ્ચર્યજનક સંબોધન દ્વારા વડાપ્રધાને ભારતની ૮૬% ચલણી નોટોને નકામી બનાવી દીધી હતી. તેમણે મધ્યરાત્રિથી ૫૦૦ અને ૧,૦૦૦ રૂપિયાની બે નોટોના વિમુદ્રીકરણની જાહેરાત કરી હતી. આ ક્રાંતિકારી પગલાથી "કામચલાઉ મુશ્કેલી" આવશે તેવું કહીને મોદીએ દાવો કર્યો હતો કે આનાથી કાળા નાણાં, ભ્રષ્ટાચાર, નકલી ચલણ અને આતંકવાદ જેવી બદીઓ પર અંકુશ આવશે. તેમણે દેશને સાફ કરવા માટે ભારતીયોને "મહાન બલિદાન" આપવા માટે પણ હાકલ કરી હતી.

જોકે, એક દાયકા પછી સ્થિતિ એવું દર્શાવતી નથી કે કાળા નાણાં અથવા ટેક્સ ન ભરાયેલી રોકડ અર્થતંત્રમાંથી ઓછી થઈ છે. ભલે નકલી નોટોમાં ઘટાડો થયો હોય, પરંતુ ભ્રષ્ટાચારના સ્તરમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ આતંકવાદી નાણાકીય વ્યવહારો સામે સંઘર્ષ કરી રહી છે. ૨૦૧૬ના વડાપ્રધાનના ભાષણમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ભારતનું "ચલણ વ્યવસ્થાપન" એવું હતું કે ઉચ્ચ કિંમતની નોટો દેશના રોકડ મૂલ્યના ૮૦% થી ૯૦% વચ્ચે હતી. મોદીએ કહ્યું હતું કે, "ચલણમાં રોકડનું પ્રમાણ સીધું જ ભ્રષ્ટાચારના સ્તર સાથે જોડાયેલું છે."

૨૦૨૬માં પણ આ સ્થિતિ સમાન છે. સરકાર દ્વારા ૨,૦૦૦ રૂપિયાની નોટોને તબક્કાવાર બહાર કરી દેવામાં આવ્યા બાદ, ૫૦૦ રૂપિયાની નોટ સૌથી ઊંચી કિંમતની નોટ બની રહી છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના તાજેતરના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, ૨૦૨૫-૨૬માં આ નોટ કુલ રોકડ મૂલ્યના ૮૫.૫% હિસ્સો ધરાવે છે. ઔપચારિક અર્થતંત્રમાં રોકડ હજુ પણ સમાન સ્તરે ફરજિયાત રીતે કાર્યરત છે. વૈશ્વિક પદ્ધતિઓ મુજબ, ભારતની નાણાકીય સંસ્થાઓ જેમ કે ખાનગી, સરકારી અને સહકારી બેંકો ₹૧૦ લાખથી વધુની રોકડ જમા અને ઉપાડ માટે કેશ ટ્રાન્ઝેક્શન રિપોર્ટ્સ (CTRs) તૈયાર કરે છે. ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (FIU) દ્વારા જાળવવામાં આવેલા ડેટા મુજબ, નોટબંધી પછી CTRs માં થોડો ઘટાડો થયો હતો, પરંતુ ૨૦૨૩થી તે નોટબંધી પૂર્વેના સ્તરો કરતા પણ વધી ગયા છે.

વડાપ્રધાને ૨૦૧૬માં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે નોટબંધી એ નકલી ચલણ સામે જરૂરી પગલું હતું, જેનો ઉપયોગ અવારનવાર આતંકવાદને નાણાં પૂરા પાડવા માટે કરવામાં આવતો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે, "સરહદ પારના દુશ્મનો નકલી ચલણનો ઉપયોગ કરીને તેમના કામગીરી ચલાવે છે. આ વર્ષોથી ચાલી રહ્યું છે."

ડેટા દર્શાવે છે કે ભારતીય બેંકોમાં નકલી નોટોનું નિરીક્ષણ ઘટાડાયું છે, પરંતુ કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા તેમની જપ્તીમાં વધારો થયો છે. RBI મુજબ, ૨૦૧૪-૧૫માં ૦.૦૦૦૭૧% નોટો નકલી હોવાનું જણાયું હતું, જે ૨૦૨૫-૨૬માં ઘટીને ૦.૦૦૦૧૩% થઈ ગયું છે. તેવી જ રીતે, FIU પાસે નોંધવામાં આવતા કાઉન્ટરફિટ કરન્સી રિપોર્ટ્સ (CCRs) માં પણ ધીમો ઘટાડો થયો છે. ૨૦૧૪-૧૫માં નાણાકીય સંસ્થાઓએ ૩.૫ લાખ CCRs ફાઇલ કર્યા હતા, જે ૨૦૧૫-૧૬માં વધીને ૪.૧ લાખ થયા હતા, જ્યારે ૨૦૨૪-૨૫માં આ આંકડો ૨.૧ લાખ હતો.

જોકે, નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો મુજબ, ૨૦૨૦ થી પોલીસ દ્વારા નકલી ભારતીય ચલણની જપ્તીમાં અસમાન વધારો જોવા મળ્યો છે. આ બાબત કાયદાના વધુ સારા અમલીકરણ તરફ પણ નિર્દેશ કરી શકે છે. આ બાબતમાં ૨૦૨૨ એક અપવાદ હતો, જ્યારે ₹૩૮૨ કરોડની નકલી નોટો જપ્ત કરવામાં આવી હતી.