ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો સમુદ્રના ૬૦૦૦ મીટર ઊંડાણ સુધીના રહસ્યો શોધવા સજ્જ

ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો હવે પૃથ્વીના સૌથી મોટા રહસ્યોમાંના એક એવા સમુદ્રના ઊંડાણના ક્ષેત્રોને શોધવા માટે સજ્જ થઈ રહ્યા છે. ભારત તેના મહત્વાકાંક્ષી સમુદ્રયાન પ્રોજેક્ટ હેઠળ ખાસ રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા 'મત્સ્ય-૬૦૦૦' (MATSYA-6000) નામના સબમર્સિબલ દ્વારા સમુદ્રના તળિયે રહેલા રહસ્યોને ઉજાગર કરવા જઈ રહ્યું છે. આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમુદ્રના તળિયે રહેલા ખનિજ સંપત્તિના ભંડારોની શોધ કરવાનો, દરિયાઈ જૈવવિવિધતાનો અભ્યાસ કરવાનો અને ઊંડા સમુદ્રના સંસાધનો સુધી પહોંચવા માટે જરૂરી ટેકનોલોજી વિકસાવવાનો છે.

તાજેતરમાં શુક્રવારે, તમિલનાડુના કટુપલ્લી ખાતે આ સબમર્સિબલે તેના માનવરહિત પરીક્ષણો (unmanned trials) સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા હતા. આ સફળ પરીક્ષણ ભારતની ઊંડા સમુદ્રમાં માનવ મોકલવાના લક્ષ્ય તરફનું એક મહત્વનું પગલું છે. ભારત ૨૦૨૮ સુધીમાં તેનું પ્રથમ માનવ સંચાલિત ઊંડા સમુદ્ર મિશન પૂર્ણ કરવાનું લક્ષ્ય રાખી રહ્યું છે. જો આ મિશન સફળ થશે, તો ભારત એવા ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોના જૂથમાં સામેલ થશે જેઓ આટલી અતિશય ઊંડાઈએ મનુષ્યોને મોકલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

મત્સ્ય-૬૦૦૦ સબમર્સિબલની વિશેષતાઓ વિશે વાત કરીએ તો, તે ૨.૧ મીટર વ્યાસ ધરાવતા એક કોમ્પેક્ટ ગોળાકાર હલ (spherical hull) ની અંદર ત્રણ લોકોને ૬૦૦૦ મીટરની ઊંડાઈ સુધી લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જ્યારે આ સબમર્સિબલ ૬૦૦૦ મીટરની ઊંડાઈએ પહોંચશે, ત્યારે તે 'એબિસલ રિજન' (abyssal region) તરીકે ઓળખાતા ઊંડા સમુદ્રના વિસ્તારમાં પ્રવેશશે. આ વિસ્તાર અત્યંત પડકારજનક છે કારણ કે ત્યાં તાપમાન થીજી જવાની નજીક હોય છે અને સૂર્યપ્રકાશ ત્યાં સુધી પહોંચી શકતો નથી.

આ ઊંડાઈએ દબાણનું પ્રમાણ અત્યંત ભયાનક હોય છે. સમુદ્રની સપાટી પરના દબાણ કરતા ૬૦૦ ગણું વધારે દબાણ ત્યાં જોવા મળે છે. આ દબાણને સમજવા માટે જો એવું કહી શકાય કે સબમર્સિબલની સપાટીના દરેક ચોરસ સેન્ટિમીટર પર સેંકડો કિલોગ્રામ વજન દબાણ આપી રહ્યું હોય, તો તે આ સ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવે છે. આ એવું વિશ્વ છે જે સંપૂર્ણ અંધકારમાં છે અને જ્યાં વિચિત્ર પ્રકારના જીવો અને કિંમતી ખનિજ જથ્થો હોવાની શક્યતા છે.

NDTV ના અહેવાલ મુજબ, વૈજ્ઞાનિકોએ સમુદ્રના તળિયેના મોટા ભાગનું મેપિંગ (નકશા બનાવવાનું કામ) પહેલેથી જ કર્યું છે, પરંતુ સમુદ્રના તળિયે જઈને ત્યાંનું નિરીક્ષણ કરવું અને નમૂનાઓ એકત્રિત કરવા એ મેપિંગ કરતા તદ્દન અલગ અને અઘરું કામ છે. પૃથ્વીની સપાટીના ૭૦ ટકાથી વધુ ભાગમાં સમુદ્ર ફેલાયેલો હોવા છતાં, તેના ઊંડાણના મોટાભાગના વિસ્તારો હજુ પણ બહુ ઓછા શોધાયા છે. ભારતનું આ મિશન આ અજાણ્યા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવા માટેનું એક મોટું પગલું છે.

માનવ મિશન માટે ૨૦૨૮ સુધીમાં હજુ અનેક ટેકનિકલ પરીક્ષણો બાકી છે. આ મિશન દ્વારા સમુદ્રના તળિયે રહેલા એવા વિશ્વને જોવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે જે અત્યારે અંધકારમય અને અજાણ્યું છે. ભારતનું આ લક્ષ્ય એટલું જ મહત્વાકાંક્ષી છે કે તે પૃથ્વીના આ અજાણ્યા ભાગને સમજવામાં મદદરૂપ થશે, જે અત્યારે માત્ર કલ્પનાઓ અથવા ફિલ્મોમાં જોવા મળતા અજાણ્યા વિશ્વ જેવું લાગે છે.