સરસવની વાવણીમાં વિલંબથી પાક ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થઈ શકે છે

રબીની સીઝનમાં ખેડૂતો માટે સરસવ એ એક મુખ્ય પાક માનવામાં આવે છે. આ પાકની ખેતી કરીને ખેડૂતો સારું ઉત્પાદન મેળવી શકે છે, પરંતુ તેના માટે વાવણીનો સાચો સમય પસંદ કરવો અત્યંત આવશ્યક છે. ઘણીવાર ખેડૂતો ખેતર ખાલી ન હોવાને કારણે અથવા અન્ય પાકની લણણી કરવામાં વિલંબ થવાને કારણે સરસવની વાવણી સમયસર કરી શકતા નથી. વાવણીમાં થતો આ વિલંબ છોડના વિકાસથી લઈને દાણા બનવાની પ્રક્રિયા સુધીની તમામ બાબતો પર માઠી અસર કરી શકે છે.

જો વાવણીમાં મોડું થાય છે, તો છોડને તેના વિકાસ માટે પૂરતો સમય મળતો નથી. આના કારણે છોડની શાખાઓ, ફૂલો અને ફળિયાના વિકાસ પર સીધી અસર જોવા મળે છે. વધુમાં, જ્યારે પાક ફૂલ આવે છે અને દાણા ભરાવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ત્યારે વાવણીમાં વિલંબને કારણે વાતાવરણમાં તાપમાન વધવા લાગે છે. વધતા તાપમાનને કારણે દાણા યોગ્ય રીતે વિકસી શકતા નથી, જેના પરિણામે દાણાનું કદ નાનું રહી જાય છે. આનાથી માત્ર દાણાનું કદ જ નહીં, પરંતુ પ્રતિ છોડ દાણાની સંખ્યા અને તેનું વજન પણ ઘટી જાય છે, જે અંતે પાકનું કુલ ઉત્પાદન ઘટાડે છે.

સરસવની વાવણીનો યોગ્ય સમય વિસ્તાર, હવામાન અને વાપરવામાં આવતી જાત પર આધાર રાખે છે. સામાન્ય રીતે ઉત્તર અને મધ્ય ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં ઓક્ટોબર મહિનો સરસવની વાવણી માટે ખૂબ જ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં સપ્ટેમ્બર મહિનાના છેલ્લા અઠવાડિયાથી જ વહેલી વાવણી શરૂ થઈ જાય છે. જો કોઈ કારણસર સમયસર વાવણી ન થઈ શકે, તો નવેમ્બર મહિનાના પ્રથમ અઠવાડિયામાં પણ કેટલીક ખાસ પ્રકારની જાતો વાવી શકાય છે. જોકે, સામાન્ય જાતોને જો ખૂબ મોડી વાવવામાં આવે તો તેના ઉત્પાદન પર અસર પડે છે. આ માટે ખેડૂતોએ તેમના વિસ્તારના કૃષિ વિભાગ અથવા કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રની મુલાકાત લઈને યોગ્ય જાત વિશે માહિતી મેળવવી જોઈએ.

વાવણીમાં વિલંબ થવાથી અન્ય જોખમો પણ વધી શકે છે. અમુક સંજોગોમાં, મોડી વાવેલી પાકમાં માહુ એટલે કે ચેપા જેવા જીવાતનો ઉપદ્રવ અને સફેદ રતુઆ જેવા રોગોનો ખતરો પણ વધી શકે છે. તેથી, ખેડૂતોએ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ કે સરસવની વાવણી નક્કી કરેલા સમયમાં જ પૂર્ણ કરી લેવામાં આવે.

સરસવના પાકનું સારું ઉત્પાદન મેળવવા માટે ખેતરની તૈયારી પણ ખૂબ મહત્વની છે. સૌથી પહેલા ખેતરની માટીને ભુરભુરી અને સપાટ બનાવવી જોઈએ. ખેતરમાં પાણી ભરાઈ રહેવું જોઈએ નહીં, કારણ કે પાણીના જમાવડાથી બીજ અને છોડને નુકસાન પહોંચી શકે છે. વાવણી હંમેશા હરોળમાં કરવી જોઈએ. સામાન્ય રીતે, બે હરોળ વચ્ચેનું અંતર આશરે ૩૦ થી ૪૫ સેમી અને બે છોડ વચ્ચેનું અંતર ૧૦ થી ૧૫ સેમી રાખવું જોઈએ.

બીજની માત્રા પણ વાપરવામાં આવતી જાત અને ખેતી પદ્ધતિ મુજબ અલગ હોઈ શકે છે. સિંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં સામાન્ય રીતે પ્રતિ હેક્ટર આશરે ૪ થી ૫ કિલો બીજની જરૂર પડે છે. વાવણી કરતા પહેલા હંમેશા પ્રમાણિત બીજનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ મુજબ જરૂરિયાત અનુસાર બીજનું મારણ કરવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, માટીના પરીક્ષણના આધારે ખાતર અને ફળદ્રુપતા માટેના પદાર્થો ઉમેરવા જોઈએ. સરસવના પાકમાં સલ્ફરની પણ જરૂરિયાત હોય છે, તેથી જો માટીમાં તેની ઉણપ હોય તો યોગ્ય માત્રામાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.