પશુપાલન અને ઘાસચારાના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેન્દ્ર સરકારની મોટી પહેલ

કેન્દ્ર સરકારના ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગ અને પશુપાલન તથા ડેરી વિભાગે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા સુધારવા અને પશુપાલન ક્ષેત્રના માળખાકીય સુવિધાઓને મજબૂત કરવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને એક સંયુક્ત એડવાઈઝરી જારી કરી છે. વિકસિત ભારત-રોજગાર અને આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ): VB–G RAM G એક્ટ, ૨૦૨૫ હેઠળ આ કામગીરી કરવામાં આવશે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઘાસચારાની અછત દૂર કરવાનો, પશુપાલન સંબંધિત માળખું મજબૂત કરવાનો અને ગ્રામીણ પરિવારો, ખાસ કરીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતો તેમજ પશુપાલન અને ડેરી પ્રવૃત્તિઓ પર નિર્ભર ભૂમિહીન પરિવારોની આજીવિકાને ટેકો આપવાનો છે.

૧ જુલાઈ ૨૦૨૬થી અમલમાં આવેલ VB–G RAM G એક્ટ હેઠળ ગ્રામીણ પરિવારોને વર્ષે ૧૨૫ દિવસના વેતન સાથેના રોજગારની કાયદેસરની ખાતરી આપવામાં આવે છે. આ એક્ટ હેઠળ ચાર મુખ્ય વિષયોમાં ટકાઉ અસ્કયામતોનું નિર્માણ કરવામાં આવે છે, જેમાં આજીવિકા સંબંધિત માળખું અને આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓના ઉપાયોનો સમાવેશ થાય છે. આ સંયુક્ત એડવાઈઝરીનો હેતુ આ માળખાનો ઉપયોગ કરીને ઘાસચારાનું ઉત્પાદન વધારવા, સામુદાયિક ઘાસના મેદાનો વિકસાવવા અને પશુપાલનને ટેકો આપતી સુવિધાઓ વધારવાનો છે.

આ માળખા હેઠળ ઘાસચારા અને પશુપાલન સંબંધિત માળખાગત સુવિધાઓ માટે ૩૭૫ મંજૂર કામોની યાદીમાંથી ૨૨ સંબંધિત કામોની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ ૨૨ કામોમાં ઘાસચારાની ખેતી અને સંગ્રહ, ઘાસના મેદાનોનો વિકાસ, પશુ આશ્રયસ્થાનો, ડેરી માળખું અને પશુચિકિત્સા આરોગ્ય સુવિધાઓ જેવા મહત્વના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ કામો એક્ટ, નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓના પાલન સાથે કરવામાં આવશે જેથી પશુપાલન આધારિત આજીવિકા વધુ ટકાઉ બની શકે.

સરકારે આ પ્રક્રિયામાં વિકેન્દ્રિત અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRI) દ્વારા સંચાલિત આયોજન પર ભાર મૂક્યો છે. ઘાસચારાના વિકાસ અને પશુપાલન સુવિધાઓને 'વિકસિત ગ્રામ પંચાયત પ્લાન' (VGPP) માં સામેલ કરવામાં આવશે અને ગ્રામસભા દ્વારા મંજૂર કરાયેલ સ્થાનિક વિકાસની પ્રાથમિકતાઓ સાથે તેને જોડવામાં આવશે. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે કે તેઓ કુલ કાર્યક્રમ ખર્ચના ઓછામાં ઓછા ૫% જેટલો ખર્ચ ઘાસચારા અને પશુપાલન સંબંધિત કામો પર કરે, જ્યાં સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને મંજૂર યોજનાઓ હોય.

જરૂરિયાત આધારિત અભિગમ અપનાવીને એવા પરિવારો અને સમુદાયોની ઓળખ કરવામાં આવશે જેમને ઘાસચારા અને પશુપાલન સંબંધિત અસ્કયામતોની જરૂર છે. પંચાયતોએ એવા વિસ્તારો પર વિશેષ ધ્યાન આપવાનું રહેશે જ્યાં પશુપાલન પર નિર્ભરતા વધુ છે, ખાસ કરીને એવા ગ્રામ પંચાયતો જ્યાં ૩૦% થી વધુ વસ્તી પશુપાલન પર નિર્ભર છે. આ આયોજન માટે ICAR-ઇન્ડિયન ગ્રાસલેન્ડ એન્ડ ફોડેજ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ICAR–IGFRI) દ્વારા તૈયાર કરાયેલ રાજ્ય-વિશિષ્ટ ઘાસચારા સંસાધન વિકાસ યોજનાઓ માર્ગદર્શક દસ્તાવેજો તરીકે કામ કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, હવામાન સામે લડવા માટે યોગ્ય ઘાસચારાની જાતો અને વર્ષાકાલીન ઘાસનો ઉપયોગ કરવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ ગ્રામીણ વિકાસ, પશુપાલન અને કૃષિ વિભાગો વચ્ચે સંકલન સાધીને ઘાસચારાની સુરક્ષા અને પશુપાલન માળખા માટે વ્યાપક 'સ્ટેટ એક્શન પ્લાન' તૈયાર કરવાના રહેશે. આ સંકલિત અભિગમથી સંસાધનોનો અસરકારક ઉપયોગ થશે અને રોકાણ સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ હશે. તમામ કામોમાં VB–G RAM G એક્ટની કડક પાલનકારી શરતો લાગુ પડશે, જેમાં ફરજિયાત સામાજિક ઓડિટ, સામગ્રી ઘટક પર જિલ્લા સ્તરે ૪૦% ની મર્યાદા, શેડ્યૂલ I મુજબ લાભાર્થીઓની પસંદગી, સાપ્તાહિક જાહેર પ્રકટીકરણ અને ફરિયાદ નિવારણ પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે.

આ પહેલ દ્વારા ગ્રામીણ રોજગાર, કુદરતી સંસાધન વ્યવસ્થાપન અને પશુપાલન વિકાસને જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આનાથી ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા વધશે, ડેરી અને પશુપાલન પ્રવૃત્તિઓને ટેકો મળશે અને ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત ભારતના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધતા ગ્રામીણ પરિવારોની આજીવિકા મજબૂત બનશે.

બીજી તરફ, વિજયવાડામાં આયોજિત પ્રથમ નેશનલ સારાસ મેળાએ પણ ગ્રામીણ આજીવિકાના ક્ષેત્રમાં મોટી સફળતા નોંધાવી છે. આ મેળો મંત્રાલય દ્વારા આંધ્રપ્રદેશ સરકારના સહયોગથી આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ૩૦ થી વધુ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના આશરે ૧,૫૦૦ મહિલા સાહસિકોએ ભાગ લીધો હતો. ૬૦૦ સ્ટોલ દ્વારા આયોજિત આ મેળામાં દરરોજ સરેરાશ ૪૫,૦૦૦ થી ૫૦,૦૦૦ મુલાકાતીઓ આવ્યા હતા અને કુલ ૧૨ લાખથી વધુ લોકોએ મુલાકાત લીધી હતી. મેળા દરમિયાન કુલ ₹૧૨.૮ કરોડથી વધુનું વેચાણ નોંધાયું હતું, જેમાં 'સારાસ શક્તિ ફૂડ કોર્ટ' દ્વારા ₹૧.૯ કરોડથી વધુનું વેચાણ થયું હતું. વેચાણમાં હસ્તકલા અને હસ્તવણાટનો હિસ્સો ૭૫% હતો અને સૌથી વધુ વેચાણ કરનાર સ્ટોલ ₹૧૫.૬ લાખ સુધી પહોંચ્યો હતો.

ભારતના રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુએ ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ આ મેળાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. તેમણે સ્ટોલની મુલાકાત લીધી હતી અને 'લખપતિ દીદીઓ' સાથે વાતચીત કરી હતી. તેમણે નોંધ્યું હતું કે મહિલા સાહસિકતામાં વધારો થવાની સાથે આર્થિક નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં ગ્રામીણ મહિલાઓની ભાગીદારી પણ વધી છે. આ મેળામાં આંધ્રપ્રદેશના રાજ્યપાલ શ્રી એસ. અબ્દુલ નઝીર, મુખ્યમંત્રી શ્રી એન. ચંદ્રબાબુ નાઈડુ અને કેન્દ્રીય મંત્રીઓ શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ, શ્રી કે. રામમોહન નાઈડુ અને ડો. પેમ્મસાની ચંદ્ર સેખર પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ પ્રસંગે મધ્યપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી ડો. મોહન યાદવ અને ચીનના રાજદૂત શ્રી ઝુ ફેઈહોંગે પણ મુલાકાત લીધી હતી.

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર ટેકનોલોજી અને બહેતર માર્કેટિંગ દ્વારા મહિલાઓની આર્થિક સ્વતંત્રતા મજબૂત કરવા માટે કામ કરી રહી છે. તેમણે આંધ્રપ્રદેશના 'શે માર્ટ્સ' અને 'સ્વયં આંધ્ર' બ્રાન્ડ જેવા મોડલને દેશભરમાં અપનાવવાની વાત કરી હતી. મુખ્યમંત્રી શ્રી એન. ચંદ્રબાબુ નાઈડુએ મહિલાઓને માત્ર રોજગાર શોધવાને બદલે રોજગાર આપનારા બનવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી હતી. મેળાના અંતિમ દિવસોમાં 'સાયક્લોન અર્નાબ'ને કારણે વિજયવાડામાં મુશ્કેલીઓ આવી હતી, જેના કારણે ૨૮ અને ૨૯ ઓક્ટોબરના રોજ મેળાનું કામચલાઉ બંધ રાખવું પડ્યું હતું, પરંતુ વહીવટીતંત્ર દ્વારા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી.

મેળામાં 'લખપતિ દીદી' પેવેલિયનમાં ૨૧ મહિલા સાહસિકોની પ્રગતિ દર્શાવવામાં આવી હતી, જેમાં ૧૧ દીદીઓનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹૫૦ લાખ થી ₹૧ કરોડ વચ્ચે હતું. લખપતિ દીદી એટલે એવી મહિલાઓ જેમના ઘરની વાર્ષિક આવક ઓછામાં ઓછી ₹૧ લાખ હોય. આ મેળામાં તિરુપતિના લોટસ SHG ની ચંદ્રકલા જેવી સફળ મહિલાઓની વાર્તા પણ સામે આવી હતી, જેમણે તેમના પતિના અવસાન બાદ લાકડાના કોતરણીના વ્યવસાયને સંભાળ્યો અને હવે તેમનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹૧ કરોડથી વધુ છે. તેવી જ રીતે, ઉત્તર ગોવાના મહામાયા SHG ની સિદ્ધિએ ઇન્સ્ટાગ્રામ દ્વારા વિદેશી ઓર્ડર મેળવીને પોતાનો વ્યવસાય ₹૬૦ લાખથી વધુના વાર્ષિક ટર્નઓવર સુધી પહોંચાડ્યો છે. આ મેળા દ્વારા મહિલાઓને કિંમત નિર્ધારણ, ગુણવત્તા અને પેકેજિંગ વિશે સમજ મેળવવાની તક મળી હતી. આ કાર્યક્રમમાં ૧૦ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન અને ૧૫ ક્લસ્ટર-લેવલ ફેડરેશનના સભ્યોએ પણ ભાગ લીધો હતો.