નેશનલ ડ્રગ્સ એક્ટ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર હાવી થઈ શકે નહીં: સુપ્રીમ કોર્ટ

નેશનલ ડ્રગ્સ એક્ટ હેઠળના કડક નિયમો વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના બંધારણીય અધિકાર કરતા ઉપર ન હોઈ શકે તેમ સુપ્રીમ કોર્ટે ઠેરવ્યું છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ આરોપીનો કેસ ટ્રાયલ શરૂ થયા વગર છ વર્ષથી વધુ સમય સુધી જેલમાં રાખવામાં આવે, તો તે પોતે જ એક પ્રકારની સજા સમાન છે, જે સ્વીકાર્ય નથી.

જસ્ટિસ દીપંકર દત્તા અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની બેંચે તાજેતરમાં એક આદેશમાં આ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું હતું. આ દરમિયાન કોર્ટે નશીલા પદાર્થો અને સાયકોટ્રોપિક સબસ્ટન્સ (NDPS) એક્ટ હેઠળની કડક મર્યાદાઓ બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવેલી વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર સામે નમી જવી જોઈએ તેમ જણાવ્યું હતું. કોર્ટે નશીલા પદાર્થોના કેસમાં ધરપકડ કરાયેલ એક વ્યક્તિને જામીન મંજૂર કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

આ કેસમાં અર્ષદીપ સિંહ નામના આરોપી ૧૬ મે, ૨૦૨૦થી જેલમાં છે. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે તાજેતરમાં જ તેની સામે આરોપો ઘડવામાં આવ્યા છે, પરંતુ હજુ સુધી કેસની ટ્રાયલ શરૂ થઈ નથી. અર્ષદીપ સિંહનો કોઈ અગાઉનો ગુનાહિત ઇતિહાસ નથી. આ સંજોગોમાં, NDPS એક્ટની કલમ ૩૭ ની કડક શરતો બંધારણની કલમ ૨૧ હેઠળના વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર સામે નમી જવી જોઈએ, તેમ સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું.

સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૮ જુલાઈ, ૨૦૨૫ના રોજ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના એ આદેશને રદ કર્યો હતો, જેમાં સિંહની બીજી જામીન અરજી ફગાવી દેવામાં આવી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા લાદવામાં આવેલી શરતોને આધીન રહીને તેને જામીન પર મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.

NDPS એક્ટની કલમ ૩૭ હેઠળ, જ્યારે નશીલા પદાર્થોના વ્યાપારી જથ્થા સાથેના કેસો હોય ત્યારે જામીન આપવા માટે બે કડક શરતો લાદવામાં આવે છે. જો પ્રોસિક્યુશન જામીનનો વિરોધ કરે, તો કોર્ટે એ બાબતે સંતુષ્ટ થવું પડે છે કે આરોપી દોષિત નથી તેવી વ્યાજબી શક્યતા છે અને તે જામીન પર બહાર આવ્યા પછી ગુનો કરવાની શક્યતા નથી. આ જોગવાઈ ડ્રગ્સના વેપારના કેસોમાં જામીન મેળવવાનું મુશ્કેલ બનાવવા માટે બનાવવામાં આવી છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટના આ હસ્તક્ષેપથી સ્પષ્ટ થયું છે કે આ પ્રતિબંધો ટ્રાયલ પહેલા અનિશ્ચિત સમય સુધી જેલમાં રાખવાનું બહાનું બની શકે નહીં.

અર્ષદીપ સિંહની ધરપકડ ૧૬ મે, ૨૦૨૦ના રોજ નેશનલ કંટ્રોલ બ્યુરો દ્વારા કરવામાં આવી હતી. GT રોડ પર જ્યારે એક ટ્રકને રોકવામાં આવ્યું ત્યારે તે ટ્રકમાં સફર કરી રહેલા સિંહની ધરપકડ થઈ હતી. તપાસકર્તાઓના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રકમાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓમાં છુપાવેલા ૩૧ કિલો અફીણ મળી આવ્યા હતા. પ્રોસિક્યુશનનો આરોપ હતો કે આ માલ તેના કબજામાં હતો, જ્યારે સિંહે દલીલ કરી હતી કે તે માત્ર વાહન ચલાવી રહ્યો હતો અને તેમાં છુપાવવામાં આવેલા પદાર્થ વિશે તેને કોઈ જાણકારી નહોતી.

સિંહે જુલાઈ ૨૦૨૨માં હાઈકોર્ટમાં પ્રથમ જામીન અરજી કરી હતી જે ફગાવી દેવામાં આવી હતી. જ્યારે તેણે ફરીથી કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો, ત્યારે તેણે દલીલ કરી હતી કે જપ્ત કરાયેલા નશીલા પદાર્થોના નિકાલ અને દસ્તાવેજીકરણ માટે NDPS એક્ટની કલમ ૫૨એ હેઠળની ફરજિયાત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું નથી. જોકે, હાઈકોર્ટે ૨૦૨૪ના સુપ્રીમ કોર્ટના એક ચુકાદાનો હવાલો આપીને આ દલીલને ફગાવી દીધી હતી, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે કલમ ૫૨એ ના પાલનમાં વિલંબ કે બિન-પાલન માત્ર ટ્રાયલને રદ કરવા માટે કે જામીન આપવા માટેનો સ્વતંત્ર આધાર બની શકતો નથી. હાઈકોર્ટે સિંહના જેલવાસના સમયગાળા સિવાય અન્ય કોઈ નવો આધાર ન હોવાનું જણાવીને તેની અરજી ફગાવી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટે however, લાંબા સમય સુધી જેલમાં રહેવા અને ટ્રાયલમાં કોઈ પ્રગતિ ન થવાને નિર્ણાયક ગણ્યું હતું. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આરોપની ગંભીરતા પોતે જ કોઈ અન્ડરટ્રાયલને ટ્રાયલ શરૂ થયા વગર વર્ષો સુધી જેલમાં રાખવાનું યોગ્યતરી justified કરી શકતી નથી.

NDPS એક્ટ એ નશીલા પદાર્થોના ઉત્પાદન, વેચાણ અને ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટેનો કાયદો હતો. આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ નશીલા પદાર્થોના ગેરકાયદેસર વેપારને રોકવાનો અને સમાજને તેનાથી બચાવવાનો હતો.