પશુઓમાં ખુરપકા-મુહપકાના નવા SAT-૧ સ્ટ્રેન સામે ભારત સરકાર એલર્ટ

પશુઓમાં ફેલાતા ખુરપકા-મુહપકા રોગ, જેને ફૂટ એન્ડ માઉથ ડિસીઝ (FMD) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના નવા સીરોટાઈપ SAT-૧ ને લઈને ભારત સરકાર દ્વારા સતર્કતા વધારવામાં આવી છે. એબીપી ન્યૂઝના અહેવાલ મુજબ, આ નવો વાયરસ ગાય, ભેંસ, બકરી, ઘેટાં અને સુવર જેવા પશુઓને સંક્રમિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જોકે, રાહતની વાત એ છે કે અત્યાર સુધી ભારતમાં SAT-૧ ના કોઈ કેસ સામે આવ્યા નથી, પરંતુ ચીન અને મોંગોલિયા સહિતના અનેક દેશોમાં આના કેસ નોંધાયા હોવાથી ભારત સરકાર ચિંતામાં છે અને સાવચેતીના પગલાં લઈ રહી છે.

આ રોગના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને તાજેતરમાં બેંગલુરુમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક તૈયારી કવાયતનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કવાયતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બીમારીની વહેલી ઓળખ કરવી અને જો સંક્રમણ જોવા મળે તો તેને ઝડપથી ફેલાતો રોકવાનો હતો. કેન્દ્ર સરકારના પશુપાલન અને ડેરી વિભાગે ICAR-NIVEDI ના સહયોગથી બેંગલુરુમાં બે દિવસીય ‘વજ્ર-સેટ’ અભ્યાસ યોજ્યો હતો. આ મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમમાં ૨૫ રાજ્યો અને ૩ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના કુલ ૮૩ પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો. આ બેઠક દરમિયાન બીમારીની ઝડપી ઓળખ, લેબોરેટરીમાં તપાસ, પશુઓની અવરજવર પર નિયંત્રણ અને સંક્રમણ મળતાની સાથે જ તાત્કાલિક લેવાના પગલાં જેવા મુદ્દાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, ખુરપકા-મુહપકા વાયરસના કુલ સાત મુખ્ય સીરોટાઈપ હોય છે, જેમાં O, A, C, SAT-૧, SAT-૨, SAT-૩ અને Asia-૧ નો સમાવેશ થાય છે. આ વાયરસની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે કોઈપણ એક સીરોટાઈપ સામે વિકસિત થયેલી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (ઇમ્યુનિટી) બીજા સીરોટાઈપ સામે રક્ષણ આપતી નથી. આનો અર્થ એ છે કે જો કોઈ પશુને સામાન્ય FMD ની રસી આપવામાં આવી હોય, તો પણ તે SAT-૧ સામે સુરક્ષિત હોવાની કોઈ ગેરંટી નથી. હાલમાં ભારતમાં જે FMD રસીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તે SAT-૧ સામે રક્ષણ આપતી નથી, જેના કારણે જો આ નવો સીરોટાઈપ ભારતમાં પ્રવેશે તો પશુઓમાં સંક્રમણ ફેલાવવાનું જોખમ ઘણું વધી શકે છે. આ ગંભીર સ્થિતિને જોતા વૈજ્ઞાનિકો અને પશુ ચિકિત્સા વિભાગ હાલમાં આ નવા સીરોટાઈપ માટે ખાસ રસી તૈયાર કરવા અને જરૂરી વ્યવસ્થાઓ કરવા પર કામ કરી રહ્યા છે.

SAT-૧ ના લક્ષણો વિશે વાત કરીએ તો, આ વાયરસથી સંક્રમિત પશુઓને ખૂબ જ તેજ તાવ આવે છે. તેમના મોં, જીભ, પેઢા અને ખુરના આસપાસના ભાગોમાં ફોલ્લા અથવા ઘા બની જાય છે. આ ઘાના કારણે પશુઓને ચાલવામાં અને ચારો ખાવામાં ભારે તકલીફ પડે છે, જેના પરિણામે તેઓ ઘણીવાર ખોરાક અને પાણી લેવાનું ઘટાડી દે છે. આ બીમારી સંક્રમિત પશુના સીધા સંપર્કથી ફેલાય છે. આ ઉપરાંત, દૂષિત ચારો, પાણી, વાસણો, વાહનો અને પગરખાં દ્વારા પણ આ વાયરસ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચી શકે છે. આ રોગના ફેલાવાથી દૂધના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે, જેના કારણે પશુપાલકોને મોટું આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડે છે. ખાસ કરીને નાના પશુઓમાં જો સંક્રમણ ગંભીર હોય, તો મૃત્યુનું જોખમ પણ રહેલું હોય છે.

સરકારે પશુપાલકોને પણ પોતાના સ્તરે સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપી છે. જો કોઈ પશુમાં તાવ, મોંમાં ફોલ્લા અથવા લંગડાપણું જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તેને તરત જ અન્ય પશુઓથી અલગ કરી દેવા જોઈએ અને નજીકના પશુ ચિકિત્સકને તેની જાણ કરવી જોઈએ. સરકાર અને નિષ્ણાતો દ્વારા આ નવીનતમ પડકાર સામે લડવા માટેની તૈયારીઓ તેજ કરવામાં આવી છે જેથી પશુધન અને પશુપાલકોના હિતોનું રક્ષણ કરી શકાય.