એઆઈ ચિપ સંકટ અને મેમરીની આસમાની માગ: સ્માર્ટફોન શા માટે સતત મોંઘા થઈ રહ્યા છે?
કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના વિસ્ફોટથી એઆઈ ડેટા સેન્ટરોમાં હાઇ-બેન્ડવિડ્થ મેમરીની જરૂરિયાત ખૂબ વધી ગઈ છે, જેના કારણે સામાન્ય સ્માર્ટફોનમાં વપરાતી ચિપ્સ મોંઘી થઈ છે અને ભારતીય ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર બોજ વધ્યો છે.
આજના આધુનિક યુગમાં સ્માર્ટફોન આપણી દિનચર્યાનો અવિભાજ્ય હિસ્સો બની ગયો છે. ઓનલાઇન શિક્ષણથી લઈને ડિજિટલ બેન્કિંગ, ખરીદી અને મનોરંજન સુધીના તમામ કામો માટે આપણે સ્માર્ટફોન પર નિર્ભર છીએ. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી નવો સ્માર્ટફોન ખરીદવો સરેરાશ ગ્રાહકની જેબ પર ભારે પડી રહ્યો છે. ભૂતકાળમાં જે સરેરાશ ફિચર્સ ધરાવતા ફોન વાજબી કિંમતે મળી રહેતા હતા, તે જ સ્માર્ટફોન મેળવવા માટે હવે નોંધપાત્ર રીતે વધારે પૈસા ખર્ચવા પડી રહ્યા છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે કિંમતમાં આ વધારો માત્ર મોંઘા અને પ્રીમિયમ સ્માર્ટફોન સુધી સીમિત નથી, પરંતુ બજેટ અને મિડ-રેન્જ ફોન ખરીદનારા ગ્રાહકોને પણ તેણે વ્યાપક રીતે અસર કરી છે.
અમર ઉજાલાના અહેવાલ અને તાજેતરના વૈશ્વિક સંશોધનના આંકડા અનુસાર, ૨૦૨૬માં અત્યાર સુધીમાં ભારતમાં સ્માર્ટફોનની કિંમતમાં દુનિયાના અન્ય દેશો અને બજારોની સરખામણીએ સૌથી વધુ વધારો નોંધાયો છે. ભારતમાં સ્માર્ટફોનની સરેરાશ રિટેલ કિંમત (retail price) ૨૧% જેટલી વધી ગઈ છે. એશિયા-પેસિફિક વિસ્તારમાં આ વધારો ૧૯%, મધ્ય પૂર્વ અને આફ્રિકામાં ૧૮% તથા લેટિન અમેરિકામાં ૧૬% નોંધાયો છે. આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય ગ્રાહકો માટે નવો હેન્ડસેટ ખરીદવો સૌથી વધુ મોંઘો સાબિત થઈ રહ્યો છે.
શું બન્યું અને શા માટે આ બાબત ગંભીર છે?
સ્માર્ટફોનની કિંમતોમાં સતત થઈ રહેલા આ આકરા વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (Artificial Intelligence - AI) નો ઝડપી વિસ્તાર છે. વિશ્વની મોટી ટેકનોલોજી કંપનીઓ એઆઈ સર્વરો અને વિશાળ ડેટા સેન્ટરો (data centers) નું નિર્માણ કરી રહી છે. આ એઆઈ સિસ્ટમ્સને તાલીમ આપવા અને જટિલ ગણતરીઓ કરવા માટે અત્યંત ઝડપી એવી હાઇ-બેન્ડવિડ્થ મેમરી (High-Bandwidth Memory - HBM) અને ડીઆરએએમ (DRAM - Dynamic Random-Access Memory) જેવી મેમરી ચિપ્સની પ્રચંડ માગ ઉભી થઈ છે.
મેમરી ચિપ્સ બનાવતી વિશ્વની અગ્રણી સેમિકન્ડક્ટર કંપનીઓ હવે પોતાનું મોટાભાગનું ઉત્પાદન એઆઈ સર્વર્સમાં વપરાતી આ વધુ નફો આપતી ચિપ્સ તરફ વાળી રહી છે. તેના પરિણામે સ્માર્ટફોનમાં વપરાતી સામાન્ય મેમરી ચિપ્સનું ઉત્પાદન ઘટી ગયું છે અને બજારમાં તેની અછત સર્જાઈ છે. આ અછતને લીધે મોબાઇલ ઉત્પાદકો માટે ઘટકોની કિંમત વધી ગઈ છે, જેનો આખરી બોજ ગ્રાહકો પર આવી રહ્યો છે.
- એઆઈ ડેટા સેન્ટરોનો વિસ્તારટેક કંપનીઓ દ્વારા વિશાળ ડેટા સેન્ટરો બનાવવા માટે HBM અને DRAM મેમરી ચિપ્સની માગ વધારવામાં આવી.
- ઉત્પાદનની પ્રાથમિકતા બદલાવીચિપ ઉત્પાદકોએ વધુ નફો આપતી એઆઈ સર્વર ચિપ્સનું ઉત્પાદન વધારી દીધું.
- સ્માર્ટફોન ચિપ્સની અછતસામાન્ય સ્માર્ટફોન માટે મેમરી ચિપ્સની સપ્લાય ઘટી અને તેના ભાવ તીવ્રતાથી વધી ગયા.
- ઉત્પાદન ખર્ચમાં ઉછાળોફોનના કુલ ખર્ચમાં મેમરીનો હિસ્સો ૧૨% થી વધીને ૪૦-૪૫% સુધી પહોંચ્યો.
- ગ્રાહકો પર ભાવવધારોકંપનીઓએ કિંમતો વધારી, જેનાથી સસ્તા અને બજેટ સ્માર્ટફોન સૌથી વધુ મોંઘા થયા.
ચિપ નિર્માણનો પાયો અને ટેકનોલોજીની જટિલતા
કોઈપણ મોબાઇલ કે કમ્પ્યુટરનું હૃદય તેનો સેમિકન્ડક્ટર (Semiconductor) એટલે કે અર્ધવાહક ચિપ હોય છે. સિલિકોન જેવા સેમિકન્ડક્ટર પદાર્થોમાં ડોપિંગ (doping) પ્રક્રિયા દ્વારા અશુદ્ધિઓ ઉમેરીને તેના વિદ્યુત પ્રવાહનું નિયંત્રણ કરવામાં આવે છે. જ્યારે સિલિકોનમાં ફોસ્ફરસ ઉમેરવામાં આવે ત્યારે એન-ટાઇપ (n-type) સેમિકન્ડક્ટર બને છે જેમાં મુક્ત ઇલેક્ટ્રોન વધે છે, અને બોરોન ઉમેરવાથી પી-ટાઇપ (p-type) બને છે જેમાં પોઝિટિવ હોલ્સ રચાય છે. એક જ સિલિકોન ચિપ પર અબજોની સંખ્યામાં ટ્રાન્ઝિસ્ટર (transistor) કંડારીને પ્રોસેસર અને મેમરી ચિપ્સ બનાવવામાં આવે છે.
ભૂતકાળમાં ૧૯૫૬થી શરૂ થયેલા એઆઈ સંશોધનોમાં ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસિંગ યુનિટ (Graphics Processing Unit - GPU) અને ટ્રાન્સફોર્મર આર્કિટેક્ચર આવ્યા બાદ મોટો ઉછાળો આવ્યો હતો. મોટા ભાષાકીય મોડેલો (Large Language Models - LLMs) અબજો વેબસાઇટ્સના લખાણ પરથી તાલીમ મેળવે છે. આ વિશાળ મોડેલોને ચલાવવા માટે જે હાર્ડવેર પાવર અને અત્યંત ઝડપી મેમરી બેન્ડવિડ્થ જોઈએ છે, તે જ આજે સમગ્ર સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગનું ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચી રહી છે.
| સમયગાળો | ઉત્પાદન ખર્ચમાં મેમરીનો હિસ્સો (%) |
|---|---|
| પહેલાં (સામાન્ય સમય) | ૧૨% |
| વર્તમાન (૨૦૨૬ સંકટ) | ૪૦% થી ૪૫% |
ઉત્પાદન ખર્ચનું ગણિત અને ભારતીય બજાર પર અસર
ચિપ સંકટ પહેલાં સ્માર્ટફોનના કુલ ઉત્પાદન ખર્ચ (production cost) માં મેમરી ચિપનો હિસ્સો માત્ર ૧૨% જેટલો જ રહેતો હતો. પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં આ હિસ્સો વધીને ૪૦% થી ૪૫% સુધી પહોંચવાનો અંદાજ સેવવામાં આવી રહ્યો છે. જ્યારે ઉત્પાદન ખર્ચનો એકમાત્ર ઘટક જ આટલો મોંઘો થઈ જાય, ત્યારે સ્માર્ટફોન બનાવતી કંપનીઓ માટે જૂની જૂની કિંમતો જાળવી રાખવી અશક્ય બની જાય છે.
આ વધારાની સૌથી માઠી અસર બજેટ સ્માર્ટફોન સેગમેન્ટ પર પડી છે. ₹૧૦,૦૦૦થી ઓછી કિંમત ધરાવતા સ્માર્ટફોનની કિંમતોમાં સરેરાશ ૩૨% નો મોટો વધારો થયો છે. એનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સસ્તા ફોનના કુલ ખર્ચમાં મેમરી ચિપનો ટકાવારી હિસ્સો સરખામણીએ વધારે હોય છે. કિંમતો વધવાના કારણે સસ્તા ફોનની માગમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. ૨૦૨૬ના પ્રથમ છમાસિક ગાળામાં ₹૧૦,૦૦૦થી ઓછી કિંમત વાળા ફોનનું વેચાણ ગયા વર્ષની સરખામણીએ ૬૫% સુધી ઘટી ગયું છે.
તે જ રીતે ₹૧૦,૦૦૦ થી ₹૧૫,૦૦૦ ની કિંમત ધરાવતા મિડ-રેન્જ સ્માર્ટફોન્સના વેચાણમાં પણ ૨૦% નો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. બીજી તરફ, ₹૨૦,૦૦૦થી વધુ કિંમત ધરાવતા પ્રીમિયમ ફ્લેગશિપ સ્માર્ટફોનના વેચાણમાં વૃદ્ધિ ચાલુ રહી છે. કારણ કે પ્રીમિયમ ફોનની શરૂઆતી કિંમત પહેલેથી જ ઊંચી હોવાથી ઘટકોના ભાવવધારાની અસર તેની ટકાવારી પર ઓછી પડે છે. આ ઉપરાંત ગ્રાહકો માટે એક્સચેન્જ ઑફર અને વ્યાજમુક્ત હપ્તા (No-cost EMI) જેવી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોવાથી પ્રીમિયમ વિભાગમાં માગ જળવાઈ રહી છે.
આયાત ખર્ચ અને ભવિષ્યનું ચિત્ર
ભારતમાં મોટા પાયે સ્માર્ટફોનનું એસેમ્બલિંગ (assembling) થતું હોવા છતાં, તેના મહત્વપૂર્ણ ભાગો જેવા કે પ્રોસેસર, ડિસ્પ્લે, ચિપસેટ અને કેમેરા સેન્સર અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે. યુએસ ડૉલર સામે ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં થતા ફેરફારો અને વધતા આયાત ખર્ચના લીધે સ્થાનિક સ્તરે ફોનની ઉત્પાદન કિંમત વધુ વધી જાય છે.
એઆઈ ક્રાંતિના આ યુગમાં જ્યાં સુધી ડેટા સેન્ટરો માટે એઆઈ ચિપ્સ અને મેમરીની માગમાં સ્થિરતા નહીં આવે, ત્યાં સુધી સસ્તા સ્માર્ટફોનની કિંમતો સામાન્ય થવાની શક્યતા ઓછી છે. સ્માર્ટફોન ઉત્પાદક કંપનીઓ સામે હવે એવો પડકાર છે કે તેઓ વધતા મેમરી ખર્ચ વચ્ચે પણ સામાન્ય અને મધ્યમ વર્ગના ગ્રાહકો માટે પરવડે તેવા સ્માર્ટફોન કેવી રીતે ઉપલબ્ધ કરાવી શકે.
