દીપીન્દર ગોયલનું ₹૮૫,૦૦૦નું 'Temple' ડિવાઇસ: મગજની દેખરેખ કે માત્ર ચહેરાનો રક્તપ્રવાહ?

ભારતીય ટેકનોલોજી જગતમાં અત્યારે એક નવા ઉપકરણની જોરશોરથી ચર્ચા થઈ રહી છે, જેનું નામ છે 'Temple'. આ કોઈ ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ ઝોમેટો (Zomato) ના સહ-સ્થાપક દીપીન્દર ગોયલની નવી કંપની 'Eternal' દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલું એક અત્યાધુનિક વેરેબલ (wearable) એટલે કે પહેરી શકાય તેવું ગેજેટ છે. આ ઉપકરણની કિંમત ₹૮૫,૦૦૦ રાખવામાં આવી છે, જે સામાન્ય ગ્રાહક માટે ઘણી ઊંચી કહી શકાય. આ ઉપકરણ મગજની ગતિવિધિઓ અને લોહીના પરિભ્રમણને ટ્રેક કરવાનો દાવો કરે છે, જેને કારણે તે વિજ્ઞાન અને વિવાદ બંનેના કેન્દ્રમાં આવી ગયું છે.

ટેમ્પલ ઉપકરણ દેખાવમાં રાજમાના દાણા જેવું નાનું અને લંબગોળ છે. તેને માથાની બાજુ પર, જેને આપણે લમણો (temple) કહીએ છીએ, ત્યાં એક ખાસ પ્રકારના એડહેસિવ ગ્રીપ્સ (adhesive grips) એટલે કે ચોંટી જાય તેવા પટ્ટાની મદદથી લગાડવામાં આવે છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઉપકરણ ઓપ્ટિકલ સેન્સિંગ (optical sensing) ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે. આ ટેકનોલોજી પ્રકાશના કિરણોની મદદથી ત્વચાની નીચે થતા લોહીના પરિભ્રમણને માપે છે. આ ડેટાના આધારે તે મગજની અંદરના રક્તપ્રવાહ (cerebral blood flow) વિશે માહિતી આપવાનો દાવો કરે છે.

આ ઉપકરણની સૌથી મહત્વની અને વિવાદાસ્પદ બાબત તેના દ્વારા માપવામાં આવતા માપદંડો છે. ટેમ્પલ મુખ્યત્વે 'એન્ટ્રોપી' (entropy) નામનો એક આંકડો આપે છે, જે ૧ થી ૨૫૦ ની વચ્ચે હોય છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં એન્ટ્રોપી એટલે અવ્યવસ્થા, પરંતુ અહીં કંપનીનો દાવો છે કે તે શરીર પોતાની ગરમી બહાર કાઢવા માટે કેટલી મહેનત કરી રહ્યું છે તેનું માપ છે. જ્યારે શરીર આરામની સ્થિતિમાં હોય ત્યારે આ એન્ટ્રોપી ઓછી હોવી જોઈએ, જેને 'રેસ્ટિંગ એન્ટ્રોપી' (Resting Entropy) કહેવામાં આવે છે. જો આ આંકડો ઓછો હોય તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારું શરીર સ્વસ્થ છે અને વિવિધ તંત્રો પર ઓછો બોજ છે.

કંપનીના પોર્ટલ પર જણાવ્યા મુજબ, આ એન્ટ્રોપીમાં પાચનતંત્ર, રોગપ્રતિકારક શક્તિ, જ્ઞાનાત્મક (cognitive) ક્ષમતા અને ભાવનાત્મક સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે વ્યક્તિ કસરત કરે છે અને હૃદયના ધબકારા વધે છે, ત્યારે એન્ટ્રોપીનો આંકડો વધે છે. સૌથી વધુ એન્ટ્રોપી જે શરીર સહન કરી શકે તેને 'એન્ટ્રોપી મેક્સ' (Entropy Max) કહેવામાં આવે છે. આ બંને આંકડાઓના મિશ્રણથી 'સ્પાન' (Span) નામનો એક નંબર તૈયાર થાય છે, જે યુઝરને તેના શરીરની એકંદર કાર્યક્ષમતા દર્શાવે છે.

જોકે, આ દાવાઓ સામે તબીબી જગતના નિષ્ણાતોએ લાલ આંખ કરી છે. કેરળના જાણીતા હેપેટોલોજિસ્ટ (યકૃતના નિષ્ણાત) ડો. સાયરીક એબી ફિલિપ્સ, જેઓ સોશિયલ મીડિયા પર 'TheLiverDoc' તરીકે ઓળખાય છે, તેમણે આ ઉપકરણને એક મોટું 'સ્કેમ' (scam) અથવા છેતરપિંડી ગણાવ્યું છે. તેમનો તર્ક છે કે લમણા પર લગાવેલું સેન્સર માત્ર ચહેરાની ઉપરની નસો (superficial facial arteries) માં વહેતા લોહીને માપી શકે છે, મગજની અંદરના રક્તપ્રવાહને નહીં. વિજ્ઞાન મુજબ, ચહેરાની ચામડી નીચેનું લોહી અને મગજની અંદરનું લોહી અલગ-અલગ રક્તવાહિનીઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.

દીપીન્દર ગોયલે આ ટીકાઓનો જવાબ આપતા જણાવ્યું છે કે ટેમ્પલ એ કોઈ તબીબી ઉપકરણ (medical device) નથી, પરંતુ એક ફિટનેસ અને વેલનેસ ટ્રેકર છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ઉપકરણ ડોક્ટરોની કાર્યક્ષમતાની બહારની વસ્તુ છે અને તેને ક્લિનિકલ વેલિડેશન (clinical validation) એટલે કે તબીબી પ્રમાણપત્રની જરૂર નથી. ગોયલના જણાવ્યા અનુસાર, તેમણે આ પ્રોજેક્ટ પાછળ ૩૦ મિલિયન ડોલર (આશરે ₹૨૫૦ કરોડથી વધુ) ખર્ચ્યા છે, જેમાંથી ૨૦ મિલિયન ડોલર (આશરે ₹૧૮૮ કરોડ) તેમના પોતાના અંગત નાણાં છે. તેમણે દાવો કર્યો કે જો આ છેતરપિંડી હોત, તો તેઓ આટલી મોટી રકમ અને ૨૦ વર્ષની પ્રતિષ્ઠા દાવ પર ન લગાવત.

ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, મગજની ગતિવિધિઓ માપવા માટે ઈલેક્ટ્રોએન્સેફાલોગ્રાફી (EEG) ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ દાયકાઓથી થતો આવ્યો છે. હંસ બર્ગર (Hans Berger) નામના વૈજ્ઞાનિકે ૧૯૨૪ માં સૌપ્રથમવાર માનવ મગજની વિદ્યુત ગતિવિધિઓને EEG દ્વારા નોંધી હતી. આ ટેકનોલોજીમાં માથા પર અનેક ઈલેક્ટ્રોડ્સ (electrodes) લગાડવામાં આવે છે જે મગજના તરંગોને પકડે છે. ટેમ્પલ ઉપકરણ આ પરંપરાગત EEG કરતા અલગ છે કારણ કે તે વિદ્યુત તરંગોને બદલે ઓપ્ટિકલ સેન્સિંગ એટલે કે પ્રકાશ આધારિત પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.

બ્રેઈન-કોમ્પ્યુટર ઈન્ટરફેસ (BCI) ના ક્ષેત્રમાં અત્યારે વિશ્વભરમાં મોટા પાયે સંશોધનો થઈ રહ્યા છે. ઈલોન મસ્કની 'Neuralink' જેવી કંપનીઓ મગજમાં સીધી ચિપ બેસાડવા (invasive BCI) પર કામ કરી રહી છે, જ્યારે ટેમ્પલ જેવી પ્રોડક્ટ્સ બિન-આક્રમક (non-invasive) પદ્ધતિ અપનાવે છે. નોન-ઈન્વેસિવ પદ્ધતિમાં ચામડીને કાપ્યા વગર બહારથી જ સંકેતો મેળવવામાં આવે છે. જોકે, પડકાર એ છે કે ખોપરીના હાડકાની બહારથી મગજના ચોક્કસ સંકેતો મેળવવા અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે, અને તેમાં ઘણો 'નોઈઝ' (noise) એટલે કે બિનજરૂરી ડેટા ભળી જતો હોય છે.

ગોયલે 'Whoop' નામના પ્રખ્યાત ફિટનેસ બેન્ડનું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે જ્યારે તે ૨૦૧૫ માં લોન્ચ થયું ત્યારે પણ તેના પર સવાલો ઉઠ્યા હતા, પરંતુ આજે તે વિશ્વભરમાં સ્વીકૃત છે. તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું કે ટેમ્પલના કેટલાક સૌથી ક્રાંતિકારી ફીચર્સ હજુ જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. કંપનીએ ગ્રાહકોને ૧૪ દિવસની 'નો-ક્વેશ્ચન-આસ્ક્ડ' રિટર્ન પોલિસી પણ આપી છે, જેનો અર્થ છે કે જો કોઈને આ પ્રોડક્ટ પસંદ ન આવે તો તે ૧૪ દિવસમાં પરત કરી શકે છે. આ પગલા દ્વારા ગોયલ એ સાબિત કરવા માંગે છે કે તેમને પોતાની પ્રોડક્ટ પર પૂરો વિશ્વાસ છે.

સામાન્ય લોકો માટે આ ટેકનોલોજી શું અર્થ ધરાવે છે? જો ટેમ્પલના દાવા સાચા સાબિત થાય, તો તે વ્યક્તિને તેના માનસિક તણાવ, થાક અને મગજની કાર્યક્ષમતા વિશે વાસ્તવિક સમયમાં (real-time) માહિતી આપી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારી એન્ટ્રોપી સતત ઊંચી રહેતી હોય, તો તેનો અર્થ એ હોઈ શકે કે તમારું શરીર કોઈ અદ્રશ્ય તણાવ અથવા બીમારી સામે લડી રહ્યું છે. પરંતુ ₹૮૫,૦૦૦ની કિંમત અને વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓની અછતને જોતા, સામાન્ય ભારતીય ગ્રાહક માટે આ અત્યારે એક મોંઘા પ્રયોગ જેવું લાગે છે.

નિષ્કર્ષમાં, ટેમ્પલ એ ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ જગતનું એક સાહસિક પગલું છે જે સીધું જ બાયો-હેકિંગ (bio-hacking) અને વેલનેસ ટેકનોલોજીના વૈશ્વિક બજારમાં ઝંપલાવી રહ્યું છે. વિજ્ઞાન અને વેપાર વચ્ચેની આ લડાઈમાં સત્ય શું છે તે તો ત્યારે જ ખબર પડશે જ્યારે આ ઉપકરણ હજારો લોકોના માથા પર હશે અને તેના ડેટા પર સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો થશે. ત્યાં સુધી, તે એક આશાસ્પદ ટેકનોલોજી અને વિવાદાસ્પદ દાવાઓનું મિશ્રણ બની રહેશે.