આદિત્ય-એલ૧ના વેલ્કે કર્યો સૌર વિસ્ફોટના અસંતુલિત વિસ્તરણનો ખુલાસો

પીઆઈબી દિલ્હી અને પીઆઈબી અમદાવાદના અહેવાલો મુજબ, ભારતની સૌપ્રથમ અવકાશ આધારિત સૌર વેધશાળા આદિત્ય-એલ૧ના માધ્યમથી વૈજ્ઞાનિકોએ સૌર વિસ્ફોટ અથવા કોરોનલ માસ ઇરેપ્શન (સીએમઈ)ના અસંતુલિત વિસ્તરણ વિશે મોટો ખુલાસો કર્યો છે. આ મહત્વપૂર્ણ શોધથી અવકાશી વાતાવરણ, ઉપગ્રહો અને સંચાર નેટવર્ક પર ગંભીર અસરો પડી શકે છે.

પીઆઈબીના અહેવાલોમાં જણાવ્યા અનુસાર, આદિત્ય-એલ૧ને સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩માં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી અને તે હાલમાં સૂર્ય-પૃથ્વી વચ્ચેના એલ૧ બિંદુ પર સક્રિય રીતે કાર્ય કરી રહી છે. આ યાન કુલ ૭ પ્લેલોડ વહન કરે છે, જેમાં વિઝિબલ એમિશન લાઇન કોરોનાગ્રાફ (વેલ્ક) તેનો મુખ્ય પ્લેલોડ છે. વેલ્ક એ એક આંતરિક રીતે છુપાયેલ કોરોનાગ્રાફ છે જેને સૌર કોરોનાનું વિવિધ મોડમાં એકસાથે અવલોકન કરવા માટે ખાસ ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.

આ અભ્યાસ માટે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગની એક સ્વાયત્ત સંસ્થા 'ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એસ્ટ્રોફિઝિક્સ' (આઇઆઇએ)ના વૈજ્ઞાનિકોએ નાસાના એસડીઓ અંતરિક્ષયાનના અવલોકનો સાથે વેલ્ક દ્વારા મેળવેલા ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને સૌર વિસ્ફોટોની સંપૂર્ણ ૩-ડી ભૌમિતિક રચના તેમજ ગતિશીલતાને પુનઃનિર્મિત કરવા માટે ૩-ડી મોડેલિંગનો સહારો લીધો હતો. આ અભ્યાસ 'એસ્ટ્રોફિઝિકલ જર્નલ લેટર્સ'માં પ્રકાશિત થયો છે.

સ્રોતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ અભ્યાસે પહેલીવાર દર્શાવ્યું છે કે સીએમઈ સામાન્ય સમપ્રમાણ બબલની જેમ બહાર તરફ વિસ્તર્યું ન હતું, પરંતુ તેમાં બિન-સમાન વિસ્તરણ જોવા મળ્યું હતું અને તેનો આકાર અસંતુલિત બન્યો હતો. સીએમઈના વિસ્તરણમાં આ તફાવત પૃથ્વી તરફની તેની ઝડપને પ્રભાવિત કરી શકે છે અને અવકાશી વાતાવરણમાં ખલેલ પહોંચાડી શકે છે.

વેલ્ક કોરોનામાં રહેલા અત્યંત આયનીકૃત લોખંડના પરમાણુઓને કારણે ૫૩૦.૩ નેનોમીટર તરંગલંબાઇની ગ્રીન એમિશન લાઇન ખાતે સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી દ્વારા ઉભરતા સીએમઈનો અભ્યાસ કરે છે. આ લાઇન એમિશન અંદાજે ૧૮ લાખ કેલ્વિન તાપમાને ગરમ કોરોનલ પ્લાઝમાને કેપ્ચર કરે છે. આ ઉપરાંત, ડોપ્લર શિફ્ટ દ્રષ્ટિની રેખા સાથે અને સૌર ડિસ્કની નજીક પ્લાઝમાના વેગ વિશેની માહિતી પૂરી પાડે છે.

પીઆઈબીના અહેવાલો મુજબ, વેલ્કની ડિઝાઇન અને બનાવટ આઇઆઇએ દ્વારા હોસકોટે સ્થિત ક્રિસ્ટ કેમ્પસમાં આવેલા એમજીકે મેનન લેબ ફોર સ્પેસ સાયન્સિસ ખાતે ઇસરોના પુષ્કળ સમર્થનથી કરવામાં આવી હતી. આઇઆઇએના પીએચડી વિદ્યાર્થી અને આ અભ્યાસના મુખ્ય લેખકૌ સૌરભ ત્રિપાત્રીએ સમજાવ્યું કે તેમણે નાસાના સોલર ડાયનેમિક્સ ઓબ્ઝર્વેટરી (એસડીઓ)ના એટ્મોસ્ફેરિક ઇમેજિંગ એસેમ્બલી (એઆઈએ) ડેટા અને વેલ્કનો ઉપયોગ કરીને ૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૪ના રોજ થયેલા સીએમઈનું અવલોકન કર્યું હતું.

આ સીએમઈ સૂર્યના પશ્ચિમી અંગની નજીકના એક સક્રિય ક્ષેત્રમાંથી છોડવામાં આવ્યો હતો. વેલ્કનો સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક ડેટા આપણી તરફ અને આપણાથી દૂર ખસતા પ્લાઝમામાંથી ઉદ્ભવતા બ્લુવર્ડ અને રેડ-વર્ડ શિફ્ટ્ડ એમિશનની અસામાન્ય છતાં સ્પષ્ટ ડોપ્લર પદ્ધતિ દર્શાવે છે. આઇઆઇએના સૌર ખગોળશાસ્ત્રી અને સંબંધિત લેખક તન્મય સામંતાએ જણાવ્યું કે એઆઈએ છબીઓએ આકાશમાં સીએમઈના પ્રસારને કેપ્ચર કર્યું હતું, જ્યારે વેલ્કે આપણી તરફ અને દૂર વિસ્તરતા સીએમઈ બબલની ગતિ દર્શાવી હતી.

આઇઆઇએના સહ-લેખક જયંત જોશીએ જણાવ્યું કે વેલ્ક દ્વારા જોવા મળેલા અસામાન્ય સ્પેક્ટ્રલ પેટર્નને સમજવા માટે તેમણે વિસ્તરતા સીએમઈનું ૩-ડી ભૌમિતિક-ગતિશાસ્ત્રીય મોડેલ વિકસાવ્યું હતું. સમપ્રમાણ વિસ્તરણ ધરાવતું મોડેલ અવલોકન કરેલી પેટર્નને પુનઃઉત્પાદિત કરી શક્યું નહીં, જ્યારે ઝુકેલી સીએમઈ ધરી અને અસંતુલિત બાજુના વિસ્તરણના મોડેલે વેલ્ક દ્વારા અવલોકન કરાયેલા સમાન સ્પેક્ટ્રલ પેટર્ન અને ટેમ્પોરલ ઉત્ક્રાંતિ ઉત્પન્ન કર્યા હતા.

સંશોધકો અંતરિક્ષ ટેલિસ્કોપના બહુવિધ દ્રષ્ટિકોણવાળા ઇમેજિંગ પર સંપૂર્ણપણે આધાર રાખ્યા વગર તેમની ગતિને પુનઃનિર્મિત કરવા માટે અન્ય સીએમઈ પર આ તકનીકનો ઉપયોગ કરવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. આ નીચલા કોરોનામાં ખાસ કરીને મૂલ્યવાન છે જ્યાં સીએમઈ ઝડપથી વિકસિત થાય છે. જયંત જોશીએ નોંધ્યું કે પ્રારંભિક સીએમઈનો અસંતુલિત આકાર સૂર્યના પવન સાથેની તેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા, હેલિયોસ્ફેરિક પ્રસાર દરમિયાન ખેંચાણ, ઝડપ અને પૃથ્વી પર પહોંચવાના સમયને પ્રભાવિત કરી શકે છે.