ભારત ૨૦૩૦ સુધીમાં અવકાશને કચરા મુક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે

ભારત અવકાશમાંથી કચરો દૂર કરવાના ક્ષેત્રમાં વિશ્વના અગ્રણી દેશોમાં ઉભરી રહ્યું છે. કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી તથા પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલાત) ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે જાહેરાત કરી હતી કે ભારતનું લક્ષ્ય વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં અવકાશને કચરા મુક્ત બનાવવાનું છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે એક ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ અવકાશને વધુ સુરક્ષિત અને ટકાઉ બનાવવા માટે અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી વિકસાવવા પર કામ કરી રહ્યું છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે હૈદરાબાદના ગાચીબૌલી સ્થિત VSD ટેક પાર્કમાં 'કોસ્મોસર્વ સ્પેસ'ની 'બેઝ-૧' સુવિધાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમમાં તેઓ નવી દિલ્હીના કર્તવ્ય ભવનથી વર્ચ્યુઅલ માધ્યમથી મુખ્ય અતિથિ તરીકે જોડાયા હતા. આ પ્રસંગે તેલંગાણા સરકારના IT અને ઉદ્યોગ મંત્રી શ્રી ડી. શ્રીધર બાબુ વિશેષ અતિથિ તરીકે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, જ્યારે કોસ્મોસર્વ સ્પેસના સ્થાપક અને CEO ડૉ. ચિરંજીવી ફાહિન્દ્રા પણ હાજર હતા.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતની સક્રિય અવકાશ કચરો દૂર કરવાની વધતી ક્ષમતાઓ અવકાશ ટેકનોલોજીમાં દેશના વધતા વૈશ્વિક નેતૃત્વ અને સમગ્ર માનવતા માટે સુરક્ષિત અવકાશ વાતાવરણ સુનિશ્ચિત કરવાની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે કોસ્મોસર્વ સ્પેસની આ પહેલ 'વિશ્વ બંધુ ભારત'ની ભાવનાને સાકાર કરે છે, જે રાષ્ટ્રીય સીમાઓથી પર જઈને માનવતાના હિત માટે અવકાશની ટકાઉક્ષમતા પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

કોસ્મોસર્વ સ્પેસની 'બેઝ-૧' સુવિધા વિશે માહિતી આપતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે આ આશરે ૧૪,૮૦૦ ચોરસ ફૂટમાં ફેલાયેલી એક વ્યાપક અને અત્યાધુનિક સુવિધા છે. અહીં અવકાશ રોબોટ્સનું ડિઝાઇનિંગ, નિર્માણ અને અવકાશ જેવી પરિસ્થિતિઓમાં તેમનું પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. આ સુવિધાના મિશન કંટ્રોલ દ્વારા તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. આ કેન્દ્રમાં ઓર્બિટલ રેન્ડેઝવસ અને કેપ્ચર લેબ્સ, સ્પેસ રોબોટિક્સ ઇનોવેશન લેબ્સ, માઇક્રોગ્રેવિટી સિમ્યુલેશન પ્લેટફોર્મ્સ અને સેટેલાઇટ ઇન્ટિગ્રેશન ક્લીન રૂમ્સ જેવી વિશિષ્ટ ક્ષમતાઓ ઉપલબ્ધ છે. આ સુવિધા ભારતની ખાનગી અવકાશ ક્ષમતાઓમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિનું પ્રતીક છે.

અવકાશમાં કાર્યરત જૂના ઉપગ્રહો અને રોકેટના ટુકડાઓ ખૂબ જ ઝડપી ગતિએ ફરતા હોય છે, જે સક્રિય ઉપગ્રહો અને અવકાશ સ્ટેશનો માટે મોટું જોખમ ઊભું કરે છે. ડૉ. સિંહે કોસ્મોસર્વ સ્પેસની ટીમ દ્વારા કરવામાં આવેલા 'મિશન એમ્બ્રેસ'ના કામની પ્રશંસા કરી હતી. આ મિશન હેઠળ જુલાઈ ૨૦૨૬માં કંપનીની સ્થાપનાના એક વર્ષની અંદર અવકાશમાં 'સોફ્ટ રોબોટિક પેટલ્સ'નું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ટેકનોલોજી રોબોટિક આર્મ જેવી કામગીરી કરશે, જે કચરાને પકડીને તેને નાશ કરવામાં અથવા સુરક્ષિત કક્ષામાં મોકલવામાં મદદ કરશે. મંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે આ ટીમ ઇસરો (ISRO) અને ગગનયાન કાર્યક્રમમાં મેળવેલા અનુભવને ખાનગી ક્ષેત્રમાં સહયોગી મોડેલ તરીકે આગળ ધપાવી રહી છે.

ભારતના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રના વિકાસ વિશે વાત કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે કોસ્મોસર્વ સ્પેસની સેટેલાઇટ સિસ્ટમ્સ માટે પિક્સેલ, પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ્સ માટે ડ્રુવ એરોસ્પેસ નેધરલેન્ડ્સ અને લોન્ચ સેવાઓ માટે સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ સાથેની ભાગીદારી અવકાશ ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં સંપૂર્ણ ઉકેલો માટેના સહયોગની સંસ્કૃતિ દર્શાવે છે. ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ સ્વદેશી પેલોડ, બેટરી ટેકનોલોજી, સેટેલાઇટ સિસ્ટમ્સ અને ખાનગી લોન્ચ ક્ષમતાઓને જોડીને સંકલિત અવકાશ મિશન વિકસાવી રહ્યા છે અને વૈશ્વિક ધોરણો સ્થાપિત કરી રહ્યા છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના અવકાશ ક્ષેત્રના પરિવર્તનકારી સુધારાઓનો શ્રેય આપતા મંત્રીએ કહ્યું કે આ પ્રવાસ આશરે પાંચ થી છ વર્ષ પહેલાં શરૂ થયો હતો. ન્યૂ સ્પેસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ અને ઇન-સ્પેસ (IN-SPACe) ની સ્થાપના પછી દેશના અવકાશ ઇકોસિસ્ટમમાં પાયાનો ફેરફાર આવ્યો છે. તેમણે આંકડાકીય માહિતી આપતા જણાવ્યું કે ભારતની અવકાશ અર્થવ્યવસ્થા વધીને લગભગ ૯ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગઈ છે અને આગામી દાયકામાં તે ૪૦ થી ૪૫ અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. વળી, ભારતનું સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ પણ એક આંકડાથી વધીને હવે લગભગ ૪૫૦ સાહસો સુધી વિસ્તરી ગયું છે.

ડૉ. સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં વૈજ્ઞાનિક પ્રતિભા કે ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાની ક્યારેય કમી રહી નથી, પરંતુ યુવાનોની અસીમ ક્ષમતાઓને બહાર લાવવા માટે એક અનુકૂળ ઇકોસિસ્ટમની જરૂર હતી. તેમણે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારોને અવકાશ ક્ષેત્રમાં વધુ સક્રિય રીતે ભાગ લેવા માટે આહ્વાન કર્યું હતું. આ ઉપરાંત, તેમણે વિજ્ઞાન અને સંશોધનમાં નવીનતાને વેગ આપવા, સહયોગને મજબૂત કરવા અને ઉભરતી ટેકનોલોજીને ટેકો આપવા માટે પરોપકારી યોગદાન વધારવા વિનંતી કરી હતી.

ભારતના અંતિમ ઉદ્દેશ્ય વિશે વાત કરતા મંત્રીએ કહ્યું કે ભારતનું લક્ષ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીની સાથે સાથે તકનીકી આત્મનિર્ભરતા અને સાર્વભૌમ ક્ષમતાઓ હાંસલ કરવાનું છે. ચંદ્રયાન અને ગગનયાન કાર્યક્રમોની સફળતા એ સાબિત કરે છે કે ભારત ખૂબ જ ઓછા ખર્ચે જટિલ અને અત્યાધુનિક મિશન સફળતાપૂર્વક પાર પાડવા સક્ષમ છે. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે ભારતની અવકાશ ક્ષમતાઓ ગતિ શક્તિ, સ્માર્ટ સિટી, આપત્તિ સજ્જતા અને અન્ય અનેક ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગ કરીને પૃથ્વી પરનું જીવન સુધારી રહી છે, જેનો સીધો લાભ નાગરિકોને મળી રહ્યો છે.

અંતમાં, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કોસ્મોસર્વ સ્પેસની ટીમની કામગીરી બદલ અભિનંદન આપ્યા હતા અને જણાવ્યું હતું કે આવી પહેલ ભારતનું વૈશ્વિક નેતૃત્વ મજબૂત કરશે અને તેની ભૂરાજકીય પ્રતિષ્ઠામાં વધારો કરશે. તેમણે વહેલી તકે રૂબરૂ આવીને આ સુવિધાની મુલાકાત લેવા અને ટીમ સાથે વાતચીત કરવા માટે પણ ઉત્સુકતા વ્યક્ત કરી હતી.