તેજસ માટે સ્વદેશી ઇજેક્શન સીટ વિકસાવવા DRDO ની મહત્વપૂર્ણ કામગીરી

ભારત પોતાના ફાઈટર જેટ તેજસને સ્વદેશી રીતે ડિઝાઇન કરી રહ્યું છે, મિસાઈલો બનાવી રહ્યું છે અને અંતરિક્ષમાં ઉપગ્રહો મોકલી રહ્યું છે, તેમ છતાં અત્યાર સુધી તેજસના કોકપિટમાં લાગતી મહત્વની ઇજેક્શન સીટ માટે બ્રિટનની માર્ટિન-બેકર કંપની પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું. 'આજ તક'ના અહેવાલ મુજબ, ઇજેક્શન સીટ એ માત્ર એક સામાન્ય ખુરશી નથી, પરંતુ તે વિમાન પ્રણાલીના સૌથી જટિલ ભાગોમાંની એક છે. આ સીટનું મુખ્ય કામ કટોકટીના સમયે પાઇલટનો જીવ બચાવવાનું છે, પછી ભલે વિમાન રનવે પર હોય કે આકાશમાં સેંકડો કિલોમીટરની ઝડપે ઉડતું હોય.

આ પ્રક્રિયા અત્યંત ઝડપી અને ચોકસાઈભરી હોય છે. સીટને માત્ર ૨ થી ૩ સેકન્ડમાં અનેક કાર્યો એકસાથે કરવાના હોય છે, જેમાં કેનોપી તોડવી, રોકેટ દ્વારા પાઇલટને વિમાનની પૂંછડીથી દૂર ફેંકવા, સીટનું સંતુલન જાળવવું અને અંતે પેરાશૂટ ખોલવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાઇલટની કરોડરજ્જુને નુકસાન ન થાય તે માટે ૧૨ થી ૧૪ જી (G) ના આંચકાને સહન કરવાની ક્ષમતા પણ સીટમાં હોવી જરૂરી છે. માર્ટિન-બેકર કંપની પાસે સાત દાયકાનો અનુભવ છે અને તેમણે અત્યાર સુધી ૭૮૦૦ થી વધુ જીવ બચાવ્યા છે, જેના કારણે આ ક્ષેત્રમાં તેમનો દબદબો છે.

ભારત માટે સ્વદેશી સીટ બનાવવી માત્ર ગર્વની વાત નથી, પરંતુ સુરક્ષા અને વ્યાપારિક જરૂરિયાત પણ છે. અહેવાલ મુજબ, જ્યારે ભારતે તેજસ વિમાન આર્જેન્ટિનાને વેચવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે બ્રિટને તેના ભાગો, જેમાં માર્ટિન-બેકર સીટ પણ સામેલ હતી, તેના પર રોક લગાવી દીધી હતી. વિદેશી સીટનો અર્થ એ છે કે ભારત પોતાનું વિમાન કોને વેચશે તેના પર વિદેશી વીટો લાગી શકે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે DRDO એ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં ચંદીગઢની ટીબીઆરએલ (TBRL) ખાતે પ્રથમ વખત હાઈ-સ્પીડ રોકેટ-સ્લેજ ટેસ્ટ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યો છે. આ પરીક્ષણમાં એરોનોટિકલ ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (ADA) અને હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) પણ જોડાયા હતા.

હવે ભારત પાસે પોતાની ડાયનેમિક ઇજેક્શન ટેસ્ટિંગ સુવિધા ઉપલબ્ધ છે, જે વિશ્વના ગણ્યા-ગાંઠ્યા દેશો પાસે જ છે. તેજસ માટે વપરાતા પેરાશૂટ પહેલેથી જ સ્વદેશી છે, જે ADRDE દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે અને કાનપુરની ઓર્ડનન્સ પેરાશૂટ ફેક્ટરી (OPF) માં બનાવવામાં આવે છે. જોકે, સંપૂર્ણ સ્વદેશી ઇજેક્શન સિસ્ટમ માટે હજુ ઘણા ડાયનેમિક ટ્રાયલ, ક્વોલિફિકેશન અને હવામાં પરીક્ષણ બાકી છે, જેમાં વર્ષોનો સમય લાગી શકે છે.

હાલની યોજના મુજબ, તેજસ માર્ક-૨ અને એએમસીએ (AMCA) ના શરૂઆતના વિમાનોમાં માર્ટિન-બેકર સીટનો જ ઉપયોગ થશે. ત્યારબાદના બેચમાં સ્વદેશી સીટ લગાવવાની તૈયારી છે. માર્ટિન-બેકર કંપની કર્ણાટકમાં ₹૩૮૦ કરોડના પ્લાન્ટ દ્વારા સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારશે, પરંતુ ડિઝાઇન હજુ પણ તેમની જ રહેશે. વાયુસેના આ પ્રયાસનું સમર્થન કરે છે, પરંતુ તેઓ સુરક્ષાના કારણોસર પ્રમાણિત સીટને જ પ્રાથમિકતા આપે છે. ભારત હવે ધીમે ધીમે આ જટિલ ટેકનોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

DRDO એટલે કે ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશન એ ભારત સરકારનું સંરક્ષણ મંત્રાલય હેઠળનું મુખ્ય સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન હતું. તે ભારતીય સશસ્ત્ર દળો માટે અત્યાધુનિક શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ, મિસાઇલો અને સંરક્ષણ ટેકનોલોજી વિકસાવવાની જવાબદારી નિભાવતું હતું. ભૂતકાળમાં આ સંસ્થાએ ભારતને અનેક વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં સ્વનિર્ભર બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.