દિલ્હીમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા કૃત્રિમ વરસાદ માટે ક્લાઉડ સીડિંગના બે પરીક્ષણો પૂર્ણ

દિલ્હીમાં વધતા જતાં વાયુ પ્રદૂષણના સ્તરને નિયંત્રિત કરવા માટે દિલ્હી સરકારે છેલ્લા ૧૫ દિવસમાં કૃત્રિમ વરસાદ લાવવાના બે ક્લાઉડ સીડિંગ પરીક્ષણો હાથ ધર્યા છે. News18 અને PTI ના અહેવાલ મુજબ, આ પ્રયોગો ઇન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય (IGI) એરપોર્ટના નજીકના વિસ્તારમાં કરવામાં આવ્યા હતા. સરકાર હવે દિવાળી અને છઠ પૂજાના તહેવારો પછી પ્રદૂષણના સ્તરમાં જો મોટો ઉછાળો આવે, તો કૃત્રિમ વરસાદ લાવવા માટે વધુ ક્લાઉડ સીડિંગના પ્રયાસો કરવાની શક્યતા તપાસી રહી છે.

આ તાજેતરના પરીક્ષણોમાં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત જોવા મળ્યો છે. News18 અને NDTV ના અહેવાલ મુજબ, આ ક્લાઉડ સીડિંગની પ્રક્રિયા અંદાજે ૩૦,૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ કરવામાં આવી હતી. આ ઊંચાઈ ગયા વર્ષના પરીક્ષણોની સરખામણીમાં ઘણી વધારે છે, જ્યારે ૨૦૨૫ માં કરવામાં આવેલા પરીક્ષણો અંદાજે ૧૦,૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ કરવામાં આવ્યા હતા. Mint ના અહેવાલ મુજબ, આ પ્રક્રિયામાં સિલ્વર આયોડાઇડ અને સોડિયમ ક્લોરાઇડ જેવા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને વરસાદ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

દિલ્હીમાં હાલમાં વાયુ પ્રદૂષણની સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે. NDTV ના અહેવાલ મુજબ, દિલ્હીનો એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) હાલમાં ૩૬૭ છે, જે 'વેરી પુઅર' (ખૂબ જ ખરાબ) શ્રેણીમાં આવે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ 'સેવિયર' (ગંભીર) સ્તરે પહોંચી ગયું છે. ઉત્તર દિલ્હીના જહાંગીરપુરી વિસ્તારમાં સૌથી વધુ ૪૫૯ નો AQI નોંધાયો છે, ત્યારબાદ IIT દિલ્હી અને પંજાબી બાગમાં ૪૪૫ નો AQI નોંધાયો છે. આ પ્રદૂષણમાં PM2.5 મુખ્ય પ્રદૂષક તરીકે સામે આવ્યું છે. ગાઢ ધુમ્મસને કારણે દૃશ્યતામાં પણ ભારે ઘટાડો થયો છે અને રહેવાસીઓને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડી રહી હોવાના અહેવાલો છે. ઇન્ડિયા ગેટ જેવા જાણીતા સ્થાનો પણ ધુમ્મસની ચાદર નીચે ઢંકાઈ ગયા છે.

દિવાળીના તહેવાર દરમિયાન પ્રદૂષણનું ભારણ વધવાની શક્યતા રહેલી છે. News18 ના અહેવાલ મુજબ, ફટાકડાના ઉત્સર્જન સાથે વાહનોનું પ્રદૂષણ, બાંધકામનો ધૂળ, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન અને પાડોશી રાજ્યોમાં કચરાને સળગાવવાથી થતું પ્રદૂષણ મળીને સ્થિતિ વધુ વણસી શકે છે. આ ઉપરાંત, પવનની ઓછી ગતિ અને વાતાવરણમાં પ્રદૂષકોના વિસર્જનના અભાવે સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.

ક્લાઉડ સીડિંગ એ હવામાન સુધારવાની એક તકનીક છે. આ પ્રક્રિયામાં ભેજ ધરાવતા વાદળોમાં સિલ્વર આયોડાઇડ અથવા ક્ષાર જેવા પદાર્થો ઉમેરવામાં આવે છે જેથી પાણીના ટીપાં અથવા બરફના સ્ફટિકોનું નિર્માણ થઈ શકે અને વરસાદ પડે. આ વરસાદ વાતાવરણમાંથી પ્રદૂષકો, ખાસ કરીને લટકતા કણોને ધોઈ નાખવામાં મદદ કરી શકે છે અને કામચલાઉ ધોરણે હવાની ગુણવત્તા સુધારી શકે છે. આ પ્રક્રિયા વિમાન, રોકેટ અથવા જમીન પર રહેલા મશીનો દ્વારા કરી શકાય છે.

દિલ્હી સરકારે આ કૃત્રિમ વરસાદના ઉપાયો માટે IIT કાનપુર સાથે સહયોગ કર્યો છે. ગયા વર્ષે, ૨૫ સપ્ટેમ્બરના રોજ દિલ્હી પર્યાવરણ વિભાગે IIT કાનપુર સાથે એક સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. Mint ના અહેવાલ મુજબ, ગયા વર્ષે કરવામાં આવેલા આ પ્રોજેક્ટમાં અંદાજે ₹ ૧ કરોડથી વધુનો ખર્ચ થયો હતો, પરંતુ તે વરસાદ લાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો. તે સમયે ઓક્ટોબર મહિનામાં બે રાઉન્ડના પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં દરેક ઓપરેશન દરમિયાન સિલ્વર આયોડાઇડ અને સોડિયમ ક્લોરાઇડ ધરાવતા આઠ કેમિકલ ફ્લેર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ માત્ર ૧૦-૧૫% જેટલું ઓછું હોવાને કારણે વરસાદ પેદા થઈ શક્યો ન હતો. સરકારે એવો દાવો કર્યો હતો કે કેટલાક લક્ષિત વિસ્તારોમાં કણોનું પ્રમાણ ઘટ્યું હતું, પરંતુ વરસાદ લાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સિદ્ધ થયો ન હતો.

સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર દિવાળી પછીના આયોજન અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કે પુષ્ટિ કરવા માંગતી નથી. સરકાર આગામી દિવસોમાં, જેમાં છઠ પૂજાનો સમયગાળો પણ સામેલ છે, ક્લાઉડ સીડિંગના બે થી ત્રણ દિવસના પ્રયાસો કરી શકે છે. જોકે, આ પ્રક્રિયાની સફળતા વાતાવરણમાં યોગ્ય ભેજ ધરાવતા વાદળોની ઉપલબ્ધતા અને અનુકૂળ હવામાનની સ્થિતિ પર નિર્ભર રહેશે.

પર્યાવરણના નિષ્ણાતો આ બાબતે સાવચેતીના શબ્દો પણ વાપરી રહ્યા છે. NDTV ના અહેવાલ મુજબ, Envirocatalysts ના સ્થાપક અને મુખ્ય વિશ્લેષક સુનિલ દહિયાએ જણાવ્યું હતું કે, "અમે પ્રદૂષણના સ્ત્રોત પર પ્રહાર નથી કરી રહ્યા, તેથી ક્લાઉડ સીડિંગ લાંબા ગાળે પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થશે નહીં. અમે તેનો ઉપયોગ એવા દિવસોમાં કરી શકીએ છીએ જ્યારે પ્રદૂષણનું સ્તર આસમાને પહોંચી જાય, જેમ કે દિવાળીના એક દિવસ પછી, પરંતુ તે આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નથી."

આ દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે પણ દિલ્હી-NCR માં ફટાકડાના ઉપયોગ અંગે મહત્વનો નિર્ણય આપ્યો છે. NDTV ના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે ૭ અને ૮ નવેમ્બરના રોજ પ્રમાણિત ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાની મંજૂરી આપી છે, કારણ કે દિલ્હીના વાર્ષિક પ્રદૂષણના પ્રશ્નનો સંપૂર્ણ ઉકેલ તરીકે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવા માટે પૂરતો ડેટા ઉપલબ્ધ નથી. કોર્ટે જણાવ્યું છે કે ફટાકડાનો ઉપયોગ દિવાળીના દિવસ અને તેના આગલા દિવસે સવારે ૬:૦૦ થી ૭:૦૦ અને રાત્રે ૮:૦૦ થી ૧૦:૦૦ વચ્ચે જ મર્યાદિત રાખવામાં આવશે. ૯ નવેમ્બરથી ફટાકડા પરનો સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ફરીથી લાગુ કરવામાં આવશે.