વાહનો અને બાંધકામ પર પ્રતિબંધ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે નિષ્ફળ સાબિત થયા: સુપ્રીમ કોર્ટ

રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં હવાના પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે વાહનો અને બાંધકામ પર પ્રતિબંધ મૂકવા જેવા પગલાંને સુપ્રીમ કોર્ટે "જૂના, અજમાવેલા અને નિષ્ફળ સાધનો" ગણાવ્યા છે. બિઝનેસલાઇનના અહેવાલ મુજબ, ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઇન્ડિયા સૂર્યા કાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે કેન્દ્ર સરકાર અને કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) ને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શું તેમની પાસે વાહનો અને બાંધકામ રોકવા સિવાયની કોઈ "મહત્વની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ" છે.

કેન્દ્ર અને CAQM વતી ઉપસ્થિત એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીએ દલીલ કરી હતી કે આવા પગલાંને "સંપૂર્ણ નિષ્ફળતા" કહેવું યોગ્ય નથી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP) જેવા કટોકટીના અને પૂર્વતૈયારીના પગલાંઓ દ્વારા પ્રદૂષણને ટકાઉ સ્તરે રોકવામાં સફળતા મળી છે.

આ દલીલના જવાબમાં ચીફ જસ્ટિસે પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું કે, તેમ છતાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ૪૦૦ સુધી પહોંચી રહ્યો છે. ત્રણ જજની બેન્ચના જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીએ CAQM ને સંબોધતા કહ્યું કે, "અમારા માટે તે કાં તો 'ગંભીર' છે અથવા 'અત્યંત ગંભીર'. 'ખૂબ ખરાબ' તો સામાન્ય બની ગયું છે. આપણે પહેલેથી જ ૪૦૦ સુધી પહોંચી ગયા છીએ. આપણે એવી કલ્પનાની વાત ન કરીએ જ્યાં AQI ૧૦૦ કે તેથી ઓછો થઈ જાય."

ઐશ્વર્યા ભાટીએ સ્વીકાર્યું કે AQI ૪૦૦ ની આસપાસ છે. તેમણે ઉમેર્યું કે તહેવારોની સીઝનમાં દરેક માનવીય પ્રવૃત્તિ પ્રદૂષણ પેદા કરે છે અને આપણે તેને કેટલું રોકી શકીએ તે પ્રશ્ન છે. દિલ્હી સમગ્ર દેશમાંથી પ્રતિભાઓ અને આજીવિકા શોધતા લોકોને આકર્ષે છે. આ ઉપરાંત થોડા પ્રમાણમાં પરાળ સળગાવવાની ઘટનાઓ પણ બને છે. તેમણે જણાવ્યું કે ઘણી રીતે તેઓ માત્ર મેનેજમેન્ટ કરી રહ્યા છે, પરંતુ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ એટલી ઝડપથી વધી છે કે તેઓ તેની સાથે તાલ મિલાવવામાં પાછળ રહી ગયા છે.

નોંધનીય છે કે કોર્ટમાં આ ચર્ચા તે સમયે થઈ જ્યારે દિલ્હીમાં હવાની ગુણવત્તા ૪૦૦ થી વધી ગઈ હતી અને GRAP III ના નિયંત્રણો લાગુ થયા હતા.

કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે સમૃદ્ધ અને સ્ટેટસ-ડ્રિવન લોકો દ્વારા દિવાળીનું "વ્યાપારીકરણ અને કોમોડિફિકેશન" કરવામાં આવ્યું છે, જેના કારણે હવાના પ્રદૂષણમાં વધારો થયો છે. આ ખર્ચ ઉઠાવી ન શકતા ગરીબ વર્ગના લોકોએ આના સૌથી ખરાબ પરિણામો ભોગવવા પડે છે.

ચીફ જસ્ટિસે કહ્યું કે દિલ્હીમાં વાહનોની ભરમાર છે, ખાસ કરીને હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને મધ્ય પ્રદેશ જેવા અન્ય રાજ્યોમાંથી આવતા વાહનો. તેમણે જણાવ્યું કે રાજધાનીના રસ્તાઓ પર "ફ્રી ફોર ઓલ" જેવી સ્થિતિ છે. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે માત્ર ઇંધણ સુધારવાથી પ્રદૂષણના આંકડા બદલાશે નહીં. તેમણે સરકારના કાયદા અધિકારીને પૂછ્યું કે શું કોઈ એવી વ્યવસ્થા છે જેનાથી તપાસી શકાય કે કયા પ્રકારનું ઇંધણ વપરાય છે, વાહનો કેટલું પ્રદૂષણ પેદા કરે છે અથવા વાહનોની એકંદર સ્થિતિ કેવી છે? ચીફ જસ્ટિસે કહ્યું કે જો તમે તેમને પાછા જવા કહો, તો પણ નુકસાન પહેલેથી જ થઈ ચૂક્યું હોય છે.

ચીફ જસ્ટિસ કાંતે સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યાં સુધી જનતા પોતાની આદતો સુધારવાનો નિર્ણય ન લે, ત્યાં સુધી કોર્ટનો કોઈ પણ આદેશ ઘટતા ધુમ્મસને દૂર કરી શકશે નહીં. આ ઝેરી હવાને નિયંત્રિત કરવા માટે જસ્ટિસ વી. મોહનાએ જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવવાનું સૂચન કર્યું હતું. કોર્ટે દિવાળીના વેકેશન પછી આ કેસની ફરીથી સુનાવણી કરવાનું નક્કી કર્યું છે.