જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વૃક્ષો કાપવા માટે સેલ્ફ-સર્ટિફિકેશન પદ્ધતિ અમલી, સુરક્ષાના પ્રશ્નો ઉઠ્યા

જમ્મુ અને કાશ્મીર સરકારે તેના નવા 'ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસ' (Ease of Doing Business) ફ્રેમવર્ક હેઠળ વૃક્ષો કાપવા અને તેના પરિવહનને સેલ્ફ-સર્ટિફિકેશન (સ્વ-પ્રમાણપત્ર) મિકેનિઝમ હેઠળ લાવી દીધું છે. આ નિર્ણયને કારણે વ્યાવસાયિક અને વિકાસલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ માટે વૃક્ષો દૂર કરવાના નિયમો અને તેની સુરક્ષા અંગે ગંભીર ચિંતાઓ અને પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.

બિઝનેસલાઇનના અહેવાલ મુજબ, જમ્મુ અને કાશ્મીર ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસ એક્ટ, ૨૦૨૬ ની અનુસૂચિ V (Schedule V) માં વૃક્ષો કાપવા અને વૃક્ષોના પરિવહનને એવી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે, જે જિલ્લા સ્તરે સેલ્ફ-સર્ટિફિકેશન દ્વારા કરી શકાય છે. જોકે, આ નિયમમાં 'નિયત વૃક્ષો' (specified trees) ને આ યાદીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.

આ નવી જોગવાઈ હેઠળ, અરજદારોએ હવે પરંપરાગત NOC-આધારિત પ્રક્રિયાને અનુસરવાને બદલે, નિર્ધારિત આવશ્યકતાઓનું પાલન કર્યું છે તે અંગે પોતે જ પ્રમાણપત્ર આપી શકશે. આ ફેરફારનો હેતુ વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિઓમાં સરળતા લાવવાનો છે, પરંતુ તેનાથી પર્યાવરણીય સુરક્ષા પર અસર પડશે તેવી આશંકા છે.

સરકારે ૪ નવેમ્બરના રોજ એક નોટિફિકેશન બહાર પાડીને આ કાયદાની મુખ્ય જોગવાઈઓને કાર્યરત કરી છે. આ નોટિફિકેશનમાં સેલ્ફ-ડિકલેરેશન (સ્વ-ઘોષણા), પ્રી-એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ મંજૂરીઓ અને નિયમિત નિરીક્ષણોથી રક્ષણ જેવી મહત્વની બાબતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ નોટિફિકેશન કાયદાની કલમ ૨૩ અને અનુસૂચિ III તથા V નો સંદર્ભ આપે છે, જે નિર્ધારિત પ્રવૃત્તિઓ માટે સેલ્ફ-સર્ટિફિકેશન અને થર્ડ-પાર્ટી સર્ટિફિકેશનની જોગવાઈ કરે છે.

જોકે, બિઝનેસલાઇન નોંધાવે છે કે આ નોટિફિકેશનમાં વૃક્ષો કાપવા માટેની ચોક્કસ પ્રક્રિયા અથવા તેના માટેના સુરક્ષાના પગલાંઓ વિશે અલગથી કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. આ બાબતે પારદર્શિતાનો અભાવ જોવા મળે છે.

આ કાયદાની અન્ય એક મહત્વની જોગવાઈ એ છે કે જે સાહસો પાસે માન્ય 'સર્ટિફિકેટ ઓફ ઇન-પ્રિન્સિપલ એપ્રોવલ' (CIPA) છે, તેમને ત્રણ વર્ષ સુધી નિયમિત નિરીક્ષણોથી રક્ષણ આપવામાં આવશે. ૪ નવેમ્બરના નોટિફિકેશન મુજબ, આ ત્રણ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન માત્ર ગંભીર ફરિયાદોના કિસ્સામાં જ નિરીક્ષણ કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવશે, અને તે પણ નિર્ધારિત અધિકૃતતાના આધારે જ શક્ય બનશે.

વૃક્ષોના કિસ્સામાં 'નિયત વૃક્ષો' (specified trees) માટેના અપવાદો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર પ્રિઝર્વેશન ઓફ સ્પેસિફાઇડ ટ્રીઝ એક્ટ, ૧૯૬૯ મુજબ, નિયત વૃક્ષો કાપવા માટે નિર્ધારિત સત્તામંડળ પાસેથી પરમિટ લેવી ફરજિયાત છે. હવે નવા ફ્રેમવર્કને કારણે એ પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે વૃક્ષોની કઈ શ્રેણીઓ સેલ્ફ-સર્ટિફિકેશન હેઠળ આવશે અને કઈ શ્રેણીઓ માટે જૂના કાયદા મુજબ અગાઉથી પરવાનગી લેવી જરૂરી રહેશે.

આ કાયદાની વ્યાપક અસરો અંગે ગ્રુપ ઓફ કન્સર્નડ સિટીઝન્સ (GCC) ના ચેરમેન અને નિવૃત્ત IAS અધિકારી ખુરશીદ અહમદ ગનૈએ ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "તાજેતરમાં પસાર થયેલ J&K ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસ એક્ટ, ૨૦૨૬ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રહેતા નાગરિકોના જીવનની ગુણવત્તાને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડવાની અને જમ્મુ-કાશ્મીરના પર્યાવરણને કાયમી નુકસાન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ કદાચ એક વ્યાપક નિવેદન લાગે, પરંતુ કમનસીબે તે કોઈ કાલ્પનિક તર્ક પર આધારિત નથી."

ગનૈએ વધુમાં ઉમેર્યું કે, "નવા કાયદાની ઘણી જોગવાઈઓ, જો તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં લાગુ કરવામાં આવે, તો તેનાથી આવા પરિણામો આવવાની શક્યતા છે. આ જોગવાઈઓ મોટા પાયે જમીનનું રૂપાંતર, માસ્ટર પ્લાન શિસ્ત અને બિલ્ડિંગ બાયલોઝનું ઉલ્લંઘન તેમજ રહેણાંક વિસ્તારોના અનિયંત્રિત વ્યાવસાયિકીકરણને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે."

આમ, એક તરફ સરકાર વ્યાપારિક સરળતા વધારવા માટે સેલ્ફ-સર્ટિફિકેશન જેવી સુવિધાઓ લાવી રહી છે, તો બીજી તરફ પર્યાવરણ પ્રેમીઓ અને નિષ્ણાતો આનાથી થનારા નુકસાન અંગે ચેતવણી આપી રહ્યા છે. ખાસ કરીને વૃક્ષો કાપવા જેવી સંવેદનશીલ પ્રવૃત્તિને સ્વ-ઘોષણા હેઠળ લાવવાથી કુદરતી સંપત્તિના ઘટાડાનો ભય વધ્યો છે.