હાઈકોર્ટનો આદેશ: શાળાઓમાં બુલિંગ અને ભેદભાવ રોકવા કડક અમલીકરણ જરૂરી

પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા હરિયાણાના શાળા શિક્ષણ વિભાગ અને સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) ને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ તેમની અધિકારક્ષેત્ર હેઠળની તમામ શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે શાળાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સુકદેબ સાહાના કેસમાં નિર્ધારિત માર્ગદર્શિકાઓનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું પડશે. આ માર્ગદર્શિકાઓમાં ખાસ કરીને લિંગ, લિંગ ઓળખ અને જાતીય અભિમુખતાના આધારે થતી હેરાનગતિ અને બુલિંગની ફરિયાદોને ઉકેલવા માટે શાળાઓમાં આંતરિક સમિતિઓ બનાવવી અનિવાર્ય છે.

આ આદેશ ૧૬ વર્ષના એક વિદ્યાર્થીની માતા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીના પગલે આવ્યો છે. આ વિદ્યાર્થી ફરીદાબાદની એક પ્રતિષ્ઠિત શાળામાં અભ્યાસ કરતો હતો, જેનું ૨૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૨ના રોજ અવસાન થયું હતું. અરજીમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે વિદ્યાર્થીની કલાત્મક રુચિને કારણે તેના સહપાઠીઓ તેને સ્ત્રી જેવો ગણતા હતા, જેના કારણે તેને શાળાના પરિસરમાં જ અન્ય વિદ્યાર્થીઓના જૂથ દ્વારા બુલિંગ, શારીરિક અને જાતીય સતામણીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. માતાએ શાળાના સત્તાધીશો અને હેડમિસ્ટ્રેસ સામે ગંભીર આક્ષેપો કર્યા હતા અને સમગ્ર મામલાની સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) દ્વારા તપાસની માંગ કરી હતી.

ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, અરજદારે શાળાઓમાં LGBTQIA+ સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા માટે નવી માર્ગદર્શિકા બનાવવાની માંગ કરી હતી. જોકે, કોર્ટે આ માંગને ફગાવી દેતા જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટે સુકદેબ સાહાના કેસમાં પહેલેથી જ વિદ્યાર્થીઓના મૃત્યુના વધતા જતા કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં રાખીને બંધનકર્તા માર્ગદર્શિકા આપી છે, તેથી અલગથી નવી માર્ગદર્શિકા બનાવવાની જરૂર નથી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે વાસ્તવિક સમસ્યા માર્ગદર્શિકાના અભાવની નથી, પરંતુ તે કાગળ પર રહેલી માર્ગદર્શિકાઓના નબળા અમલીકરણની છે. કોર્ટે ટિપ્પણી કરી હતી કે કાગળ પર રહેલી માર્ગદર્શિકાઓ મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા બાળકને બહુ ઓછી સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ૨૦૧૫નો CBSE પરિપત્ર તે સમયગાળા દરમિયાન પણ અમલમાં હતો જ્યારે મૃતક વિદ્યાર્થી હેરાનગતિનો ભોગ બન્યો હતો. રેકોર્ડ મુજબ, વિદ્યાર્થીની માતા અને તેના મનોવૈજ્ઞાનિકે શાળાને તેની સ્થિતિ વિશે અગાઉથી જાણ કરી હતી, તેમ છતાં શાળાએ યોગ્ય પગલાં લીધા ન હતા. હવે, હાઈકોર્ટે હરિયાણા શિક્ષણ વિભાગને આદેશ આપ્યો છે કે બુલિંગ અને હેરાનગતિની ફરિયાદોને તાત્કાલિક અને ગુપ્ત રીતે ઉકેલવામાં આવે. જો કોઈ કિસ્સામાં ગુનો બનતો હોય, તો કાયદા મુજબ પોલીસને જાણ કરવી ફરજિયાત છે.

CBSE ને પણ સૂચના આપવામાં આવી છે કે તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટની માર્ગદર્શિકા મુજબ શાળાઓ પાસેથી વાર્ષિક અહેવાલો મંગાવે અને તેની ઝીણવટભરી તપાસ કરે. જો કોઈ શાળા નિયમોનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો બોર્ડના પેટા-નિયમો મુજબ તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવે. કોર્ટે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને પારદર્શક અને જવાબદાર બનાવવા પર ભાર મૂક્યો છે જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ વિદ્યાર્થીએ આવી પરિસ્થિતિનો સામનો ન કરવો પડે.

ઉલ્લેખનીય છે કે સુપ્રીમ કોર્ટનો સુકદેબ સાહા કેસ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા અને તેમના માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા ગંભીર મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલો છે. આ કેસમાં અગાઉ કોર્ટે શાળાઓમાં સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવા અને કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવ કે હિંસાને રોકવા માટે વ્યાપક માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરી હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓના જીવનની રક્ષા કરવાનો અને તેમને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સુરક્ષિત અનુભવ કરાવવાનો હતો.