સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા મૃત્યુદંડના કિસ્સાઓમાં યોગ્ય પ્રક્રિયા માટે માર્ગદર્શિકા નક્કી

૧૦ ઓક્ટોબરના રોજ 'ડે આગેન્સ્ટ ધ ડેથ પેનલ્ટી' નિમિત્તે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા મૃત્યુદંડના કિસ્સાઓમાં અમલમાં મૂકવામાં આવેલી સુરક્ષાત્મક માર્ગદર્શિકાઓના ભૂતકાળના અભ્યાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. છેલ્લા ચાર દાયકા દરમિયાન આ માર્ગદર્શિકાઓએ કેવી રીતે કાર્ય કર્યું છે તે જોવાનો આ એક યોગ્ય અવસર હતો.

ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, ૧૯૮૦માં બચન સિંહ વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ પંજાબના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેંચે મૃત્યુદંડની સજાને માન્ય રાખી હતી. જોકે, આ નિર્ણય સાથે જ ન્યાયિક વિવેકબુદ્ધિના ઉપયોગ માટે કેટલીક વિશિષ્ટ શરતો અને માર્ગદર્શિકાઓ પણ લાદવામાં આવી હતી. આ માર્ગદર્શિકાઓનો મુખ્ય હેતુ મૃત્યુદંડના અમલીકરણમાં યોગ્ય પ્રક્રિયા સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો.

કાયદાકીય માળખાની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, અગાઉ જે સીઆરપીસી (CrPC) ની કલમ ૩૫૪(૩) હેઠળ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી હતી, તે હવે નવા કાયદા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), ૨૦૨૩ ની કલમ ૩૯૩(૩) માં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે. આ કાયદાકીય વ્યવસ્થા મુજબ, આજીવન કેદ એ સામાન્ય નિયમ અથવા ધોરણ માનવામાં આવે છે. મૃત્યુદંડની સજા માત્ર "ખાસ કારણો" માટે જ લાદી શકાય છે.

અદાલતોએ જ્યારે આવા ગંભીર કેસોમાં નિર્ણય લેવાનો હોય, ત્યારે તેમણે ગુનાના સંજોગોની સાથે સાથે આરોપીના સંજોગોનું પણ સંતુલિત રીતે મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. ન્યાયાધીશોએ ગુનાની ગંભીરતા અને આરોપીની વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિ બંનેને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિયમો અનુસાર, મૃત્યુદંડની સજા ત્યારે જ આપી શકાય જ્યારે આજીવન કેદની શક્યતા સંપૂર્ણપણે અથવા "નિશ્ચિતપણે નકારી શકાય" (unquestionably foreclosed) તેવી સ્થિતિ હોય.

આ રીતે, છેલ્લા ચાર દાયકાથી આ માર્ગદર્શિકાઓ મૃત્યુદંડના કિસ્સાઓમાં ન્યાયિક વિવેકબુદ્ધિના ઉપયોગ માટે એક મહત્વપૂર્ણ માળખું પૂરું પાડે છે.