ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વેપાર કરાર માટે દિલ્હીમાં મહત્વની ચર્ચા

ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે પ્રસ્તાવિત વેપાર કરારના પ્રથમ તબક્કાને અંતિમ ઓપ આપવા માટે બંને દેશો સતત પ્રયત્નો કરી રહ્યા છે. આ પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે, અમેરિકાના બે સભ્યોની ટીમ ૨-૩ નવેમ્બર દરમિયાન દિલ્હીની મુલાકાતે રહી હતી. ભારત સરકારના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ મંગળવારે જણાવ્યું હતું કે, આ મુલાકાત દરમિયાન બંને પક્ષોએ પ્રસ્તાવિત કરારના કસ્ટમ્સ અને ટ્રેડ ફેસિલિટેશન પ્રકરણ પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી હતી.

અમેરિકાએ ગયા અઠવાડિયે ભારત સાથેના તેના સંબંધો પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા પુનઃપુષ્ટ કરી હતી. અમેરિકામાં રિપબ્લિકન પાર્ટીની મિડટર્મ ચૂંટણીમાં મળેલી હારને કારણે નવી દિલ્હી સાથેની વેપાર વાટાઘાટો ખોરવાઈ શકે છે તેવી ચિંતાઓ દૂર કરવા માટે આ પગલું ભરવામાં આવ્યું હતું. દિલ્હી સ્થિત અમેરિકન દૂતાવાસના પ્રવક્તાએ ૪ નવેમ્બરે મિન્ટ (Mint) ને જણાવ્યું હતું કે, અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વેપાર એજન્ડા સહિતની અમેરિકન વિદેશ નીતિ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ધરાવે છે. પ્રવક્તાએ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, મિડટર્મ ચૂંટણીના પરિણામો ભારત સાથેની ભાગીદારીને મજબૂત કરવાની અમારી પ્રતિબદ્ધતામાં કોઈ ફેરફાર કરશે નહીં.

ભારતના નિષ્ણાતો આ પરિસ્થિતિને પડકાર અને તક બંને તરીકે જોઈ રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે ડેમોક્રેટ્સના નિયંત્રણ હેઠળની કોંગ્રેસ વેપાર કરારની બહાલી પ્રક્રિયાને વધુ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. બીજી તરફ, ટ્રમ્પની રાજકીય નિષ્ફળતા નવી દિલ્હીને વાટાઘાટોના ટેબલ પર વધુ પ્રભાવશાળી બનાવવાની તક આપી શકે છે.

આર્થિક દ્રષ્ટિએ અમેરિકા ભારત માટે સૌથી મોટું નિકાસ બજાર છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં માલસામાનની નિકાસ ૮૭ અબજ ડોલર રહી છે, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૬ માં ભારતની કુલ મર્ચેન્ડાઇઝ નિકાસના લગભગ પાંચમા ભાગ જેટલી છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ કરારથી ભારતીય નિકાસકારોને અમેરિકાની ટેરિફ પોલિસી અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળશે, જેનાથી તેઓ વધુ આત્મવિશ્વાસ સાથે કોન્ટ્રાક્ટના ભાવ નક્કી કરી શકશે. આ ઉપરાંત, નિકાસમાં થતો કોઈપણ વધારો પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધની અસરોનો સામનો કરી રહેલી ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાને સમયસર ટેકો પૂરો પાડશે.

જો આ કરાર અમલમાં આવે છે, તો શ્રમ-સઘન ક્ષેત્રોને સૌથી વધુ ફાયદો થવાની શક્યતા છે. જેમાં ટેક્સટાઇલ, ગારમેન્ટ્સ, ચામડાની વસ્તુઓ તેમજ રત્નો અને આભૂષણોનો સમાવેશ થાય છે, કારણ કે આ ક્ષેત્રો પર અત્યારે અમેરિકા દ્વારા સૌથી વધુ ડ્યુટી લાદવામાં આવી છે. બદલામાં, ભારત પસંદગીની અમેરિકન કૃષિ ઉત્પાદનો પર ટેરિફ ઘટાડી શકે છે અને અમેરિકા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ તથા લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) ની ખરીદી વધારી શકે છે. નિષ્ણાતો ઉમેરે છે કે આ કરારનો ઉદ્દેશ્ય સંરક્ષણ ટેકનોલોજી અને ક્રિટિકલ મિનરલ્સમાં સહકાર ઊંડો કરવાનો પણ છે.

હાલમાં, અમેરિકામાં ભારતની નિકાસ પર અસમાન ટેરિફ વ્યવસ્થા છે. એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ, ટેક્સટાઇલ, ગારમેન્ટ્સ અને રત્નો-આભૂષણો સહિત લગભગ ૫૫% શિપમેન્ટ્સ પર સામાન્ય મોસ્ટ-ફેવર્ડ-નેશન (MFN) ડ્યુટી લાગે છે. આ સાથે જ, નિકાસ કરેલા માલમાં કથિત રીતે બળજબરીપૂર્વક મજૂરીના ઉપયોગના કારણે ૧૦% દંડકદ્ર નિકાસ શુલ્ક લાદવામાં આવ્યું છે. ટેક્સટાઇલ અને ગારમેન્ટ્સમાં અમેરિકન MFN ડ્યુટી ૩૨% સુધી હોઈ શકે છે, જ્યારે મોટાભાગના રત્નો અને આભૂષણો માટે તે ૫.૫% થી ૬% ની વચ્ચે છે.

બીજી તરફ, સ્માર્ટફોન, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને અમુક કૃષિ ઉત્પાદનો સહિત ૩૫-૪૦% માલસામાનને આ લેવીમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. જોકે, સ્ટીલ અને એલ્યુમિનિયમની નિકાસ પર ૫૦% જેટલો ઘણો ઊંચો ટેરિફ લાગે છે. મિન્ટ દ્વારા અમેરિકન ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ, અમેરિકન કોમર્સ સેક્રેટરી, દિલ્હીમાં અમેરિકન દૂતાવાસ અને ભારતીય વાણિજ્ય મંત્રાલયના પ્રવક્તાને મોકલેલા પ્રશ્નોના જવાબ તાત્કાલિક મળ્યા ન હતા.