મેનેજમેન્ટમાં ભારતીય મહિલાઓ પુરુષો કરતા વધુ કમાય છે પરંતુ સંખ્યામાં ઓછી છે

ભારતમાં જ્યારે તમામ કર્મચારીઓની વાત કરવામાં આવે ત્યારે પુરુષો મહિલાઓ કરતા ઘણું વધારે કમાય છે, પરંતુ મેનેજમેન્ટના સ્તરે આ સ્થિતિ તદ્દન ઉલટ છે. ઇન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશન (ILO) ના 'વુમન ઇન બિઝનેસ એન્ડ મેનેજમેન્ટ' અહેવાલ મુજબ, મેનેજર તરીકે કામ કરતી મહિલાઓ સરેરાશ પુરુષો કરતા દર કલાકે ૪.૭% વધુ કમાય છે. જોકે, આ સકારાત્મક પાસાની સાથે એક મોટો પડકાર એ છે કે ભારતના કુલ મેનેજરોમાં મહિલાઓનો હિસ્સો માત્ર ૧૧.૯% જ છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત ઓછો છે.

જો સમગ્ર કર્મચારી વર્ગની સરખામણી કરવામાં આવે તો ભારત વિશ્વના એવા દેશોમાં સામેલ છે જ્યાં લિંગ આધારિત વેતન તફાવત સૌથી વધુ છે. તમામ કર્મચારીઓમાં પુરુષો મહિલાઓ કરતા દર કલાકે ૧૯.૫% વધુ કમાય છે. ૨૦૨૪ સુધીના ડેટા ધરાવતા ૫૦ દેશોમાં ભારત સાતમા ક્રમે છે અને જી-૨૦ ના નવ સભ્યોમાં આ તફાવત સૌથી વધુ છે. વિશ્વના ૫૦ દેશોમાંથી માત્ર ૧૦ દેશોમાં જ મહિલા મેનેજરો પુરુષો કરતા વધુ કમાય છે. દાખલા તરીકે, અમેરિકામાં આ તફાવત મેનેજમેન્ટ સ્તરે મહિલાઓના પક્ષમાં રહેવાને બદલે ૨૪.૩% સુધી વધી જાય છે.

ભારતમાં મેનેજમેન્ટમાં મહિલાઓની ભાગીદારીમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ૨૦૧૮માં ભારતમાં વરિષ્ઠ અને મધ્યમ સ્તરના મેનેજમેન્ટમાં મહિલાઓનો હિસ્સો ૧૪.૩% હતો, જે ૨૦૨૦માં વધીને ૧૭.૩% થયો હતો, પરંતુ ત્યારબાદ તે ઘટતો ગયો અને ૨૦૨૫માં તે ૧૧.૯% પર આવી ગયો છે. ડેટા ધરાવતા ૮૯ દેશોમાં મહિલા મેનેજરોનો આ હિસ્સો ત્રીજા સૌથી નીચા સ્તરે છે, જેમાં માત્ર પાકિસ્તાન (૯.૬%) અને બાંગ્લાદેશ (૭.૨%) જ ભારતથી નીચે છે. તેની સરખામણીમાં અમેરિકામાં ૪૪.૧% અને સ્વીડનમાં ૪૪.૭% મહિલાઓ મેનેજમેન્ટમાં છે, જ્યારે પનામા અને ત્રિનિદાદ અને ટોબેગો જેવા પાંચ દેશોમાં આ હિસ્સો ૫૦% કે તેથી વધુ છે.

પીરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે ૨૦૨૫ ના અહેવાલ મુજબ, ૧૫ વર્ષ કે તેથી વધુ વયની માત્ર ૪૦% ભારતીય મહિલાઓ શ્રમ બળમાં સામેલ છે, જ્યારે પુરુષોનું પ્રમાણ ૭૯% છે. મહિલાઓની ભાગીદારીમાં વધારો થયો છે, પરંતુ તે મુખ્યત્વે ગ્રામીણ વિસ્તારો અને સ્વ-રોજગારના કામ દ્વારા થયો છે.

કંપનીઓમાં મહિલાઓની કારકિર્દીના વિકાસમાં પણ અવરોધો જોવા મળે છે. એઇમા-કેપીએમજીના 'વુમન લીડરશિપ ઇન કોર્પોરેટ ઇન્ડિયા ૨૦૨૬' અહેવાલ મુજબ, ૩૦% સંસ્થાઓમાં લાંબા સમયથી કામ કરતી ૧૦% થી પણ ઓછી મહિલાઓ નેતૃત્વની ભૂમિકા સુધી પહોંચી શકી છે. અન્ય ૩૬% સંસ્થાઓમાં ૧૦% થી ૩૦% મહિલાઓ આ સ્થિતિમાં પહોંચી છે. પુરુષો માટે આ આંકડા અલગ છે; ૨૯% સંસ્થાઓમાં ૩૦% થી ઓછા પુરુષો નેતૃત્વમાં પહોંચ્યા છે, જ્યારે ૬૬% સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ સાથે આવું જોવા મળ્યું છે. વધુમાં, ૩૩% સંસ્થાઓમાં અડધાથી વધુ લાંબા સમયના પુરુષ કર્મચારીઓ નેતૃત્વમાં આગળ વધ્યા છે, જ્યારે મહિલાઓ માટે આ આંકડો માત્ર ૧૦% છે.

મહિલાઓ માટે નેતૃત્વના સ્તરે પહોંચવામાં એક મુખ્ય કારણ અનુભવનો અભાવ છે. એઓન (Aon) દ્વારા ૩૦ શહેરોના ૧,૫૦૦ થી વધુ નેતાઓ પર કરવામાં આવેલા સર્વે મુજબ, ૯૧% પુરુષોની સામે માત્ર ૬૮% મહિલાઓએ જ P&L (નફો અને નુકસાન) ભૂમિકાઓ નિભાવી છે. સેલ્સના ક્ષેત્રમાં આ તફાવત વધુ છે, જ્યાં ૯૦% પુરુષોની સામે માત્ર ૪૫% મહિલાઓ છે. આ એવા હોદ્દાઓ છે જ્યાં મેનેજરો લક્ષ્યાંકો પૂરા કરે છે અને આવક માટે જવાબદાર હોય છે, જેને ILO ટોચના હોદ્દાઓ સુધી પહોંચવાનો મુખ્ય માર્ગ ગણે છે.

ઇન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશન (ILO) એ વિશ્વભરમાં શ્રમ અને રોજગારના ધોરણો નક્કી કરતું એક એજન્સી તરીકે કાર્ય કર્યું છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય કામદારોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અને સામાજિક ન્યાય માટે કામ કરવું છે.