દેશની સરકારી શાળાઓમાં ૩,૫૭,૮૬૨ શિક્ષકોના પદો ખાલી

ભારતની સરકારી શાળાઓમાં હાલમાં અંદાજે ૩,૫૭,૮૬૨ મંજૂર શિક્ષક પદો ખાલી છે. શિક્ષણ મંત્રાલયને ૧૮ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા સુપરત કરવામાં આવેલા ડેટાના આધારે આ આંકડો સામે આવ્યો છે. આ ખાલી જગ્યાઓમાં સૌથી મોટો હિસ્સો પ્રાથમિક સ્તરે છે, જ્યાં આશરે ૨,૯૭,૦૫૦ પદો ખાલી છે. મૂળભૂત શિક્ષણના આ તબક્કે શિક્ષકોની અછત સૌથી વધુ કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

રાજ્યવાર વિગતો જોઈએ તો, માત્ર ઉત્તર પ્રદેશમાં જ આશરે ૧,૯૩,૮૬૨ પદો ખાલી છે, જે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ખાલી પડેલા કુલ પદોના અડધાથી વધુ છે. આ ઉપરાંત મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક અને રાજસ્થાનમાં પણ હજારો શિક્ષકોના પદો ખાલી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

ટીવી9 ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, તાજેતરના UDISE+ ડેટા અનુસાર ભારતમાં હાલમાં ૧,૦૪,૧૨૫ એકલ-શિક્ષક શાળાઓ છે. આ શાળાઓ રાષ્ટ્રીય સ્તરે અંદાજે ૩.૩૭ મિલિયન વિદ્યાર્થીઓને સેવા આપે છે. ગયા વર્ષની સરખામણીએ આ આંકડામાં લગભગ ૬ ટકાનો ઘટાડો થયો છે, જે એક સુધારો છે. જોકે, તેનો અર્થ એ છે કે લાખો બાળકો એવી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરે છે જ્યાં એક જ શિક્ષક દરેક વિષય, દરેક વર્ગ અને દરેક બાળક માટે જવાબદાર છે.

વ્યવહારમાં, શિક્ષકોની આ અછતને કારણે એક જ શિક્ષક દ્વારા એકસાથે અનેક વર્ગો ચલાવવામાં આવે છે. વય અથવા શિક્ષણના સ્તરને ધ્યાનમાં લીધા વિના વિવિધ વિભાગોને મૌન રીતે મર્જ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં એક જ રૂમમાં અને એક જ શિક્ષક દ્વારા બહુ-વર્ગખંડ પ્રણાલી ચાલે છે, જ્યાં એક શિક્ષક ચાર અલગ-અલગ જૂથો વચ્ચે ફરીને શિક્ષણ આપે છે.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે સરેરાશ આંકડાઓ સારા દેખાય છે. પ્રાથમિક સ્તરે પ્રતિ શિક્ષક અંદાજે ૨૬ વિદ્યાર્થીઓનો ગુણોત્તર છે, જે 25 : 1 થી ઘટીને 24 : 1 થયો છે અને તેમાં ધીમો સુધારો જોવા મળી રહ્યો છે. પરંતુ આ સરેરાશ દેશના વિવિધ વિસ્તારો વચ્ચેના મોટા તફાવતને છુપાવે છે.

રાજ્યોના આંકડાઓમાં વિરોધાભાસી પરિસ્થિતિ જોવા મળે છે. બિહારમાં શિક્ષક ભરતીની વિશેષ પહેલ દ્વારા માત્ર એક જ વર્ષમાં એકલ-શિક્ષક શાળાઓની સંખ્યા ૧૭,૩૫૯ થી ઘટાડીને ૧,૮૬૫ કરી દેવામાં આવી છે, જે ૮૯ ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. બીજી તરફ, ઝારખંડમાં એકલ-શિક્ષક શાળાઓની વસ્તી લગભગ પાંચ ગણી વધી ગઈ છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં તે લગભગ ત્રણ ગણી વધી છે. સંશોધકો માને છે કે આ ફેરફારો વાસ્તવિક ફેરફારો જેટલા જ ડેટા અથવા રિપોર્ટિંગમાં ફેરફારોને પણ પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે.

શિક્ષકોની અછતની સીધી અસર બાળકોના શિક્ષણ પર પડે છે. એક શિક્ષક જ્યારે એકસાથે પાંચ વર્ગો સંભાળતા હોય, ત્યારે તે બાળકને જરૂરી વ્યક્તિગત ધ્યાન આપી શકતા નથી. જે બાળકને વાંચન કે નવા શબ્દો શીખવા માટે વધારાની મદદ કે ધીરજની જરૂર હોય છે, તેને તે મળી શકતી નથી, કારણ કે એક સમર્પિત શિક્ષક પણ એકસાથે પાંચ શિક્ષકની ભૂમિકા ભજવી શકતો નથી.

દાયકાઓથી ભારતની પ્રાથમિક શિક્ષણની અગ્રતા દરેક બાળકને શાળામાં પ્રવેશ અપાવવાની રહી છે. હવે દરેક વર્ગને તેમના યોગ્ય ગ્રેડ સ્તર મુજબ યોગ્ય શિક્ષક પૂરો પાડવો એ આગલું અને વધુ મુશ્કેલ પગલું છે. સ્થાનિક સ્તરે તમારા જિલ્લાની શાળાઓમાં કેટલી મંજૂર જગ્યાઓ છે અને તેમાંથી કેટલી ખાલી છે, તે તમારા પડોશમાં બાળકને મળતા વાસ્તવિક શિક્ષણનું પ્રમાણ દર્શાવે છે.