એસસી/એસટી બેઠકોના ફરતી રોટેશન માટેની અરજી સુપ્રીમ કોર્ટે ફગાવી

Hindustan Timesના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત રાખવામાં આવેલી બેઠકોના ફરતા રોટેશનની માંગણી કરતી એક અરજીને ફગાવી દીધી છે.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ એમ મોહાનાની બંચે આ બાબતે અરજદારને જણાવ્યું હતું કે, અનામત બેઠકોના ફરતા રોટેશનની માંગણી એ કાયદાકીય ફેરફારનો વિષય છે, જેનું કાર્ય ધારાસભાનું છે, ન્યાયતંત્રનું નહીં. અદાલતે અરજદારને સૂચવ્યું હતું કે તેઓ કાયદામાં ફેરફાર કરવા માટે સહમતિ બનાવવા માટે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનો સંપર્ક કરે.

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ચુકાદામાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કરતી વખતે, બંચે delimited એક્ટ, ૨૦૦૨ની કલમ ૯ (૧)(સી) ની માન્યતાને જાળવી રાખી હતી. આ કલમ મુજબ, અનામત મતવિસ્તારોની ઓળખ એવા વિસ્તારોમાં કરવામાં આવે છે જ્યાં SC/ST રહેવાસીઓનું પ્રમાણ તુલનાત્મક રીતે વધુ હોય છે. આ કાયદાકીય જોગવાઈ અનામત મતવિસ્તારોના સમયાંતરે રોટેશનને ફરજિયાત બનાવતી નથી.

અદાલતે અવલોકન કર્યું હતું કે, SC/ST રહેવાસીઓના ઊંચા પ્રમાણના આધારે અનામત મતવિસ્તારો નક્કી કરવાથી જ્ઞાતિ વિભાજનને પ્રોત્સાહન મળે છે કે નહીં, તે ધારાસભા વિચારવાનો વિષય છે. આ બાબત માત્ર તેના આધારે વર્તમાન કાયદાને અબંધારણીય ઠેરવી શકતી નથી.

આ અરજી ઉત્તર પ્રદેશના સુલતાનપુર જિલ્લાના ૧૯૧-કાડીપુર વિધાનસભા મતવિસ્તારના મતદાર જગદીશ સિંહ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ મતવિસ્તાર લગભગ સાત દાયકાથી SC ઉમેદવારો માટે અનામત રાખવામાં આવ્યો છે. અરજદારે દલીલ કરી હતી કે રોટેશનનો અભાવ સમાનતાના અધિકાર અને બંધારણની કલમ ૧૪, ૧૫ અને ૧૯ સહિતના અન્ય મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે આ વ્યવસ્થા સમગ્ર સમુદાયને બદલે માત્ર થોડા પરિવારોને જ ફાયદો પહોંચાડે છે. તેમણે પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ માટે કલમ ૨૪૩ડી અને ૨૪૩ટી હેઠળ પૂરી પાડવામાં આવતા રોટેશન મિકેનિઝમ જેવી વ્યવસ્થાની માંગ કરી હતી.

સુનાવણી દરમિયાન, અદાલતે અરજદારની એ દલીલ પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે SC/ST વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં અનામત બેઠકોનું કેન્દ્રીકરણ જ્ઞાતિ વિભાજનને મજબૂત બનાવે છે. અદાલતે અવલોકન કર્યું હતું કે બહુપક્ષીય લોકશાહીમાં, મતદારો પાસેથી જ્ઞાતિ કે ધર્મને બદલે રાજકીય વિચારધારાના આધારે પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. અદાલતે કહ્યું કે, "રાજકીય લોકશાહીમાં, વિવિધ વિચારધારાઓ ધરાવતી અનેક રાજકીય પાર્ટીઓ છે. મતદારો સામાન્ય રીતે પક્ષ માટે મત આપે છે, જ્ઞાતિ કે ધર્મ માટે નહીં. તમે કોઈ ચોક્કસ વિચારધારાને પસંદ કરી શકો અથવા નાપસંદ કરી શકો છો, પરંતુ તે વિચારધારાનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરે છે તે બિનમહત્વનું છે. તમે તે વિચારધારા માટે મત આપો છો, તેથી તમારી દલીલ નિષ્ફળ જાય છે."

અદાલતે મતદાનના અધિકાર અને કોઈ ચોક્કસ મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટણી લડવાના અધિકાર વચ્ચે તફાવત પણ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. અદાલતે નોંધ્યું હતું કે સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવારો બિન-અનામત બેઠકો પર ચૂંટણી લડવા માટે મુક્ત છે.

જ્યારે અરજદારે ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ માટે ભાર આપ્યો, ત્યારે બંચે કહ્યું, "તમે ખોટા નંબર પર ડાયલ કરી રહ્યા છો." બંચે સૂચવ્યું હતું કે આ માંગને સંસદમાં લઈ જવી જોઈએ. અદાલતે હળવી રીતે ઉમેર્યું હતું કે, "આ વિરોધ અને સૂત્રોચ્ચારનો સારો સમય છે, તેથી આ વિરોધ માટે પણ એક સારો આધાર છે."

અરજદારે ધ્યાન દોર્યું હતું કે હાઈકોર્ટે પોતે સ્વીકાર્યું હતું કે રોટેશન એ આદર્શ વ્યવસ્થા હશે, પરંતુ ન્યાયિક સંયમનો હવાલો આપીને નિર્દેશો આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જોકે, બંચે એ ધારણા પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે SC વસ્તી ધરાવતા મતવિસ્તારોમાં મતદારો અનિવાર્યપણે જ્ઞાતિના આધારે મત આપશે અને તેથી ત્યાં અનામતની જરૂર નથી. અદાલતે કહ્યું કે આ વિચારધારા પર આધારિત છે કે બહુમતી સમુદાય જ્ઞાતિ કે જ્ઞાતિના આધારે મત આપશે.