ઉત્તર ભારતના છ રાજ્યોમાં ખેતી કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓમાં ૧૧.૫ ટકાનો ઘટાડો

ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) ના સેટેલાઇટ આધારિત ડેટા અનુસાર, ઉત્તર ભારતના છ રાજ્યોમાં ખેતીનો કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ૧૫ સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થયેલા કચરો સળગાવવાના સીઝન દરમિયાન, આ છ રાજ્યોમાં કુલ ૯,૫૯૦ ઘટનાઓ નોંધાઈ છે, જે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળા દરમિયાન નોંધાયેલી ૧૦,૮૩૨ ઘટનાઓ કરતા ૧૧.૫ ટકા ઓછી છે.

૧૫ સપ્ટેમ્બરથી ૧૦ નવેમ્બરના સમયગાળા દરમિયાન પંજાબમાં સૌથી વધુ ૫,૦૦૨ ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી, જે સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. ત્યારબાદ મધ્યપ્રદેશમાં ૨,૧૪૫, રાજસ્થાનમાં ૧,૩૩૫, ઉત્તર પ્રદેશમાં ૬૮૯, ઉત્તરાખંડમાં ૨૧૩ અને હરિયાણામાં ૨૦૬ ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. જો તેની સરખામણી ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળા સાથે કરવામાં આવે, તો પંજાબમાં ૪,૧૯૫, મધ્યપ્રદેશમાં ૨,૫૧૭, ઉત્તર પ્રદેશમાં ૧,૯૦૨, રાજસ્થાનમાં ૧,૩૮૫, ઉત્તરાખંડમાં ૪૭૦ અને હરિયાણામાં ૩૬૩ ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી.

છ રાજ્યોમાં ખેતી કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓમાં સતત ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૨ ના ૧૫ સપ્ટેમ્બરથી ૧૦ નવેમ્બર દરમિયાન ૪૬,૩૯૯ ઘટનાઓ હતી, જે ૨૦૨૩ માં ૩૬,૪૧૫, ૨૦૨૪ માં ૧૭,૩૧૪, ૨૦૨૫ માં ૧૦,૮૩૨ અને ૨૦૨૬ માં ૯,૫૯૦ સુધી ઘટી છે.

આ ઘટનાઓ દિલ્હીના પ્રદૂષણમાં મહત્વનો ફાળો આપે છે. દિલ્હીના વાર્ષિક પ્રદૂષણમાં આ ઘટનાઓનો હિસ્સો આશરે ૨.૨૫ ટકા હોય છે, પરંતુ શિયાળાની કચરો સળગાવવાની સીઝન દરમિયાન આ હિસ્સો ૧૨ થી ૪૦ ટકા સુધી વધી જાય છે. નેશનલ કેપિટલ રિજન (NCR) માં આખું વર્ષ નબળી હવાની ગુણવત્તાની સમસ્યા રહે છે, જે નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી દરમિયાન વધુ વણસે છે કારણ કે ધીમા પવનો પ્રદૂષકોને લાંબા સમય સુધી વિસ્તારમાં જકડી રાખે છે.

સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) ના ડેટા મુજબ, દિલ્હીમાં ૬ નવેમ્બરના રોજ વર્ષ ૨૦૨૬ નો સૌથી ખરાબ દૈનિક સરેરાણ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ૩૮૨ નોંધાયો હતો. ૮ નવેમ્બરના રોજ દિવાળીના દિવસે સરેરાણ AQI ૩૭૬ હતો, જે પાંચ વર્ષમાં સૌથી વધુ પ્રદૂષિત દિવાળી હતી. બુધવારે સાંજે ૪.૦૫ વાગ્યે શહેરનો AQI ૩૧૩ હતો, જે નબળી શ્રેણીમાં આવે છે.

યુનિવર્સિટી ઓફ દિલ્હીના રાજધાની કોલેજના એટમોસ્ફેરિક ફિઝિક્સના પ્રોફેસર સુરેન્દ્ર કુમાર ધાકાના મિન્ટના અહેવાલ મુજબ, વાસ્તવિક સંખ્યા અહેવાલ કરેલી આકૃતિઓ કરતા ઘણી વધારે હોઈ શકે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જ્યારે આકાશ ધુમાડાથી ઢંકાયેલું હોય ત્યારે સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓને પકડવામાં નિષ્ફળ જઈ શકે છે. હવામાનની સ્થિતિના આધારે આ વર્ષે દિલ્હીના વાયુ પ્રદૂષણમાં કચરો સળગાવવાનો હિસ્સો ૪૦ ટકા સુધી હોઈ શકે છે. તેમણે વર્તમાન નિયમોના કડક અમલીકરણ અને જમીન સ્તરે મજબૂત દેખરેખની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

ખેતી વિરાસત મિશનના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ઉમેન્દ્ર દત્તનું કહેવું છે કે ખેડૂતોમાં વર્તણૂક બદલવાની જરૂર છે. તેમણે સૂચવ્યું કે જાગૃતિના પ્રયાસો માત્ર બે મહિના પૂરતા મર્યાદિત ન હોવા જોઈએ, પરંતુ સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને શિક્ષિત કરવા અને વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે આખું વર્ષ પ્રવૃત્તિઓ કરવી જોઈએ.

નેશનલ એકેડેમી ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ સાયન્સિસ દ્વારા પ્રકાશિત એક પોલિસી પેપર મુજબ, કચરો સળગાવવાનું રોકવા માટે ત્રણ પાસાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે: ટાળવું, જાગૃતિ અને સ્વીકાર. ટકાઉ વ્યૂહરચનામાં પાક વૈવિધ્યકરણનો સમાવેશ થવો જોઈએ, જેમાં ડાંગરના અમુક વિસ્તારને મકાઈ તરફ ખસેડવામાં આવે અને તેને આર્થિક પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે.