સરકાર વિશેષ સંસદ સત્ર બોલાવશે અને સુપ્રીમ કોર્ટે સીટ રોટેશનનો ઇનકાર કર્યો

ગૃહમંત્રી અમિત શાહે મંગળવારે જણાવ્યું હતું કે સરકાર મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અંગે ચર્ચા કરવા માટે સંસદનું વિશેષ સત્ર બોલાવવા માટે તૈયાર છે. ધ ઇકોનોમિક ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, વિરોધ પક્ષો દ્વારા આ પ્રક્રિયાની ટીકા કરવામાં આવી રહી છે અને તેના અમલીકરણ અને તેની અસરો પર ચર્ચા કરવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે. આ દરમિયાન, સંસદના ચોમાસુ સત્રની સ્થિતિ અંગે પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે. NDTV ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, સંસદનું ચોમાસુ સત્ર સમાપ્ત થયાને ૮૩ દિવસ વીતી ગયા છે, પરંતુ તેનું ઔપચારિક સત્રાવસાન હજુ સુધી થયું નથી. એ વાતની ચર્ચા છે કે સરકાર સીમાંકન અને મહિલા અનામત જેવા બંધારણીય સુધારા વિધેયકો પસાર કરવા માટે વિશેષ સત્ર બોલાવી શકે છે.

રાજકીય ચર્ચાઓ વચ્ચે, સુપ્રીમ કોર્ટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય નિર્ણય આપ્યો છે. ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે (૪ નવેમ્બર, ૨૦૨૬) સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત રાખવામાં આવેલી બેઠકોના ફરજિયાત રોટેશન (પરિવર્તન) માટેની અરજી ફગાવી દીધી છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્ય કાંત અને જસ્ટિસ જોયમલ્યા બાગચી તથા જસ્ટિસ વી. મોહનાની ખંડપીઠે અવલોકન કર્યું હતું કે આવા નિર્ણયો લેવાનો અધિકાર ધારાસભા પાસે છે અને કોર્ટ આવા નિર્ણયો માટે આદેશ આપી શકતી નથી.

આ ખંડપીઠે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના તે ચુકાદામાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, જેમાં સીમાંકન અધિનિયમ, ૨૦૦૨ની કલમ ૯(૧)(સી) ને માન્ય રાખવામાં આવી હતી. આ કલમ એવા વિસ્તારોમાં અનામત બેઠકોની ઓળખ કરવા માટેની જોગવાઈ કરે છે જ્યાં અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિની વસ્તીનું પ્રમાણ પ્રમાણમાં વધારે હોય છે.

આ કેસમાં અરજદાર જગદીશ સિંહ હતા, જે ઉત્તર પ્રદેશના સુલતાનપુર જિલ્લાની ૧૯૧-કડીપુર વિધાનસભા બેઠકના મતદાર છે. તેમણે આ બેઠકનું સતત અનામત રહેવું પડકાર્યું હતું અને દાવો કર્યો હતો કે આ બેઠક તેના નિર્માણથી લગભગ સાત દાયકાથી અનામત છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે રોટેશન મિકેનિઝમનો અભાવ બંધારણની કલમ ૧૪, ૧૫ અને ૧૯નું ઉલ્લંઘન કરે છે. સિંહના જણાવ્યા અનુસાર, આ વ્યવસ્થાના કારણે મતદારોની પસંદગી મર્યાદિત થાય છે કારણ કે તેઓ માત્ર અનુસૂચિત જાતિના ઉમેદવારોને જ પસંદ કરી શકે છે. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે હાલની વ્યવસ્થા વ્યાપક સમુદાયના હિતોને આગળ વધારવાને બદલે મર્યાદિત રાજકીય પરિવારોને જ ફાયદો પહોંચાડે છે.

અરજદારે પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ માટે બંધારણની કલમ ૨૪૩ડી અને ૨૪૩ટી હેઠળ પૂરી પાડવામાં આવેલ રોટેશનલ અનામત જેવી જ પદ્ધતિની માંગ કરી હતી. જોકે, સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ બાગચીએ મહત્વનું અવલોકન કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે બહુપક્ષીય લોકશાહીમાં, મતદારો પાસેથી રાજકીય વિચારધારાઓના આધારે ચૂંટણીલક્ષી પસંદગી કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, નહીં કે જાતિ કે ધર્મના આધારે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે રાજકીય લોકશાહીમાં વિવિધ વિચારધારાઓ ધરાવતા અનેક રાજકીય પક્ષો છે અને મતદારોએ પક્ષ માટે મતદાન કરવું જોઈએ, ધર્મ માટે નહીં. તમે કોઈ ચોક્કસ રાજકીય વિચારધારાને પસંદ કરી શકો છો અથવા નાપસંદ કરી શકો છો, પરંતુ તે વિચારધારાનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરે છે તે બિનસંબંધિત બની જાય છે.

ખંડપીઠે મતદાનના અધિકાર અને કોઈ ચોક્કસ મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટણી લડવાના અધિકાર વચ્ચેનો તફાવત પણ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવારો બિન-અનામત બેઠકો પર ચૂંટણી લડવા માટે હજુ પણ પાત્ર છે.

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્ય કાંતે અરજદારને જણાવ્યું હતું કે તેમણે નીતિમાં ફેરફાર કરવા માટે ખોટા ફોરમનો સંપર્ક કર્યો છે અને આવી માંગ સંસદ સમક્ષ રજૂ કરવી જોઈએ. તેમણે હળવા અંદાજમાં એમ પણ કહ્યું હતું કે અરજદાર જાહેર વિરોધ અને પ્રદર્શનો દ્વારા પણ આ મુદ્દો ઉઠાવી શકે છે. ખંડપીઠે અંતમાં નોંધ્યું હતું કે જોકે આદર્શ રીતે રોટેશન અનુસરવું જોઈએ, પરંતુ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું તેમ, કોર્ટ આ પ્રકારનો આદેશ આપી શકતી નથી અને તે સંસદના કાર્યક્ષેત્રમાં છે. અરજદાર જાહેર પ્રતિનિધિઓનો સંપર્ક કરી શકે છે અને તેમને રોટેશનના સિદ્ધાંતને અપનાવવા માટે સમજાવી શકે છે.

સીમાંકન અધિનિયમ, ૨૦૦૨ એ મતવિસ્તારોની સીમાઓ નક્કી કરવા માટેનું માળખું પૂરું પાડતું હતું. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે અગાઉ આ કાયદાની જોગવાઈઓને માન્ય રાખી હતી.